--- title: "Hızla eriyen iklim felaketi nasıl inceleniyor" url: "https://teknotayf.com/haber/hizla-eriyen-iklim-felaketi-nasil-inceleniyor" markdown_url: "https://teknotayf.com/haber/hizla-eriyen-iklim-felaketi-nasil-inceleniyor.md" site: "teknotayf.com" language: "tr" published: "2026-10-20 13:00:00" updated: "2026-10-20 13:41:05" category: "Bilim" tags: ["İklim Değişikliği","Arktik Yangınları","Permafrost","Karbon Salımı","Denali"] source: "MIT Technology Review" --- # Hızla eriyen iklim felaketi nasıl inceleniyor > **Haberin asıl (HTML) sayfası:** https://teknotayf.com/haber/hizla-eriyen-iklim-felaketi-nasil-inceleniyor > Bu, haberin yapay zekâ ajanları için hazırlanmış Markdown sürümüdür. Okurlar için asıl sayfa yukarıdaki bağlantıdır. **Özet:** Alaska Denali Ulusal Parkı'nda 2013'te çıkan büyük bir tundra yangını sonrası permafrostun erimesi ve karbon salımı Northern Arizona Üniversitesi ekibi tarafından izleniyor. Araştırmalar yangınların permafrostu hızla çözdüğünü ve iklim değişikliğiyle beslenen geri bildirim döngüsünü güçlendirdiğini gösteriyor. Bilim insanları farklı ekosistemlerde iyileşme ve karbon kaybının büyük farklılık gösterdiğini vurguluyor. - **Yayın tarihi:** 2026-10-20 13:00 - **Kategori:** [Bilim](https://teknotayf.com/kategori/bilim) - **Etiketler:** İklim Değişikliği, Arktik Yangınları, Permafrost, Karbon Salımı, Denali - **Yazan:** TeknoTayf.com - **Kaynak:** [MIT Technology Review](https://www.technologyreview.com/2026/10/20/1147135/how-to-study-a-swiftly-melting-climate-disaster/) ![Hızla eriyen iklim felaketi nasıl inceleniyor](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/76c957e8ceee937f020494b254f7f48c.webp) Andrew Haverdink, yağmur önlüğü ve lastik çizmesiyle uzun boylu bir lisansüstü öğrenci, Alaska'nın Denali Ulusal Parkı'nın büyük bölümünü örten donmuş toprak içinden çift taraflı bir matkabı zorla çıkardı ve ardından ucu boş bir namluyu matkap ucundan çıkardı. Mavi bir branda önünde diz çöktü, namluyu plastik bir tepsiyle hizaladı ve karşı ucundan bir çubuk itti. En az bir ayak uzunluğunda, koyu, zengin permafrosttan mükemmel sağlam silindirik bir çekirdek çıktı. O yılın başlarında temmuzun geç bir sabahında Haverdink, Northern Arizona Üniversitesi öğrencileri ve personeliyle birlikte, işaretleyici şeritlerin tussocklar, alıçlar ve ateş otunun üzerinde açıldığı bir araştırma parseline örnek ve veri topluyordu. 2013'ün haziran sonlarında, parkın kuzey arka bölgesindeki çoğunlukla ağaçsız tundrada bir yıldırım yangını başlattı. Alaska Sıradağları'nı aşan ve ardından inen nemli okyanus havası tarafından oluşturulan Chinook'lar, yoğun iniş rüzgarları yangını yaklaşık 35.000 dönümlük alana yaydı. Yangın bitki örtüsünün büyük bölümünü ve üst toprağı yakarak, Alaska'nın %85'inin altında yatan dev karbon deposu olan donmuş permafrostu koruyan yalıtım tabakasını sıyırdı. 2016'daki ilk araştırmada araştırmacılar, yangının en sıcak ve en derinden yandığı yerlerde permafrostun üzerindeki çözülmüş toprak tabakasının, yani aktif tabakanın, yanık izi dışındaki parsellere göre bir ayak ile neredeyse iki ayak daha derin uzandığını buldu; bu derin çözülmenin bir göstergesiydi. Kritik olarak yangın, Ulusal Park Servisi'nin 2001'de kurduğu iki araştırma ızgarası setini de geçti; araştırmacıların o sabah durduğu parsel de bunlardan biriydi. Yangın öncesi bu anlık görüntü, Northern Arizona grubuna yangının zaman içinde bitki örtüsü, karbon ve permafrostu nasıl değiştirdiğini inceleme konusunda nadir bir fırsat sundu; o sabah Haverdink'in çalışmalarını izleyen proje baş araştırmacıları arasında yer alan Xanthe Walker bunu söyledi. Bu doğrudan yüksek enlem yangınlarından elde edilen gözlemler, bilim insanlarının vahşi yangınların ve permafrost kaybının iklim değişikliği üzerindeki etkilerini daha iyi anlamasına yardımcı oluyor. "Büyük bir belirsizlik var," diye konuştu Walker. "Hiç kimse gitmemiş ya da bakmamış dev biyomlar ve devasa yangınlar bunlar." Arktik-boreal bölgede yangınların daha sık çıkması, eskisine göre daha sıcak yanması ve yeryüzü ile donmuş permafrostu ısınan bir iklime açığa çıkarmasıyla birlikte, yangının ardından neler olduğunu anlamaya çalışan büyüyen bir araştırmacı grubundan. Çalışma, iklim değişikliği geri bildirim etkilerini yönlendiren karmaşık mekanizmalar hakkında kritik ipuçları sağlıyor: Isınan sıcaklıklar daha sık ve şiddetli yangınları besledikçe daha fazla permafrost çözülüyor, iklim değişikliğini beslemeye tehdit eden sera gazı emisyonları salınıyor ve bu da daha fazla ısınma, yangın ve permafrost kaybını tetikliyor. Bu etkilerin ne kadar güçlü olduğunu, nasıl biriktiğini ve yeryüzündeki diğer dönüşümlerin bunları ne ölçüde hafifletebileceğini anlamak, iklim geleceğimizin daha net bir resmini elde etmek için esas. Özellikle geçmiş modellemeler, genişleyen ağaçların ve bitkilerin karbon dioksit tutmasının, en azından uzun dönemlerde ve ılımlı ısınma koşullarında, ısınan topraklar ve eriyen permafrosttan salınan karbonu büyük ölçüde dengeleyebileceğini öne sürmüştü. Ancak iyileşen gözlemler ve analizler, dünya küresel ısınmayı nispeten güvenli sınırlar içinde tutmaya çalışırken önümüzdeki yakın on yıllarda yükselen Arktik-boreal emisyonlarının etkileri hakkında endişe verici işaretler ortaya çıkardı. ## Permafrost sorunu Permafrost, Kuzey Yarımküre kara yüzeyinin %15'ini oluşturuyor ve yaklaşık 1,5 trilyon ton karbon barındırıyor; bu miktar atmosferdeki miktarın yaklaşık iki katı. Çoğu son buzul çağında oluştu ancak son yarım yüzyılda yükselen sıcaklıklar ve kötüleşen yangınlar eşliğinde hızlanan bir oranda çözülüyor. Eridikçe mikroplar organik maddeyi parçalamaya başlıyor ve bunu karbon dioksit ve metan biçiminde havaya salıyor. Her ikisi de iklim değişikliğini besleyen güçlü sera gazları. Permafrost kaybının etkileri, ilk bakışta göründüğü kadar basit değil. Özellikle önümüzdeki birkaç yüzyılda sera gazı alışverişini en güçlü şekilde neyin etkileyeceği konusunda uzun süredir devam eden bir bilimsel tartışma var: toprak ve permafrostta karbon kaybı mı yoksa sıcaklık yükseldikçe manzara boyunca karbon emen bitkilerin yayılmasını tanımlayan "Arktik yeşillenmesi"nden gelen karbon tutumu mu? Çözülen permafrostun kendisi, çözülmüş toprak tabakasının derinleşmesi ve bitkiler için daha fazla azot, fosfor ve diğer besinlerin erişilebilir hale gelmesiyle bu olguya katkıda bulunabilir. Daha derin kök sistemlerine sahip karbon emen ağaçlar ve çalılar, geçmişte olamayacakları yerlerde tutunup gelişebilir. ![](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/f3b3fb6d629bdf07a34ee368c6af6ecb.webp) Ama daha fazla Arktik-boreal yangın çıktıkça ve daha fazla permafrost eridikçe araştırmacılar, Northern Arizona Üniversitesi ekibi tarafından yürütülen saha araştırmaları gibi yöntemlerle, uydu gözlemleri, lidar uçuşları, genişleyen sera gazı ölçüm kuleleri ağı ve diğer araçlarla yangının ardından tam olarak ne olduğunu yakından inceleyebildi. Bulgular birçok araştırmacıyı alarma geçirdi. Özellikle permafrost, büyük iklim modellerinin simüle ettiği kademeli versiyon yerine ani çözülmeye özellikle yatkın görünüyor. 2020'de yapılan bir çalışma, bunun daha önce anlaşılandan çok daha fazla karbon salabileceğini, permafrostun çözülmesinden kaynaklanan emisyonları ikiye katlayabileceğini ve gelecekteki bitki büyümesinden gelen karbon tutumunu dengeleyebileceğini buldu. Ek olarak, karbon seviyeleri nihayetinde Arktik yeşillenmesiyle dengelense bile, yüksek enlem yangınlarından ve permafrost kaybından kaynaklanan emisyonların şu anda ısınmayı hızlandırdığı görülüyor. Woodwell İklim Araştırma Merkezi'nde Arktik iklim bilimci olan Susan Natali ve meslektaşları, son yıllarda bu geri bildirim etkilerinden kaynaklanan birleşik emisyonların gezegenin 2 °C'yi aşmasını mevcut tahminlerden daha hızlı iteceği sonucuna varan birkaç makale yayınladı. Natali ve diğer araştırmacılar ayrıca, permafrost erimesi, yangınlar ve diğer güçler dikkate alındığında Arktik-boreal bölgenin yaklaşık %40'ının karbon havuzundan karbon kaynağına dönüştüğünü buldu. "Ani çözülme, daha derinden yanan yangınlar ve soğuk mevsim emisyonları gibi süreçler hakkında ne kadar çok şey öğrenirsek ve rahatsızlıkların artmaya devam ettiğini görürsek, havuzun zayıflaması ve kaynak alanlarının genişlemesi o kadar olası hale gelir," diye yazdı Natali bir e-postada. Ama yangınların ve çözülen permafrostun farklı koşullarda farklı biyomlarda manzaraları nasıl değiştirebileceği konusunda hala kayda değer bir belirsizlik var. "Bu bilimin bir zorluğu, çünkü çok büyük bir alanı ölçmek gerçekten çok zor, bu tek bir sistem değil," dedi. "Birçok, birçok, birçok farklı ekosistem türü." ## Sonuçlar değişebilir Northern Arizona Üniversitesi araştırmacıları, Alaska'nın farklı bölgelerindeki yoğunlaşan yangınların ardından yaşananları inceleme çabalarının ön saflarında yer aldı. Son yirmi yılda, daha önce Walker'ın doktora sonrası danışmanı olan ekosistem ekolojisi profesörü Michelle Mack, ormanlar ve tundralar arasında, nispeten ılık güney iç bölgeden dondurucu Kuzey Yamacı'na kadar yangın alanlarında tekrarlanan araştırma çalışmalarını denetledi. ![](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/14bcb673fc968b6508bbafeddbec1b12.webp) Eşi ve sık iş birliği yaptığı Ted Schuur da üniversitede profesör ve Denali Ulusal Parkı'nın hemen kuzeyindeki Eight Mile Lake çalışma alanında birkaç permafrost izleme ve deneysel araştırma sitesini denetliyor. Northern Arizona bilim insanlarının ürettiği bilimsel çalışmaların tek bir ortak çıkarımı şu: Karmaşık. Yerel iklim ve ekosistem, meydana gelen yangınların şiddeti, permafrost türü ve çok sayıda başka faktör karbonun alınıp kaybedilmesini, ne kadar permafrostun çözüldüğünü, ne ölçüde toparlanabileceğini ve manzaranın gelecekteki yanabilirliğini önemli ölçüde değiştirebilir. Erken bir çalışmada araştırmacılar ve iş birliği yaptıkları kişiler, Brooks Sıradağları ile Alaska Sıradağları arasında 2004'te çıkan bir dizi büyük boreal yangının ardından karaçam ağaçlarının hakim olduğu onlarca standı inceledi. Dikkat çeken bulgulardan biri: Üst topraktaki çürüyen organik maddenin çoğunu geride bırakmayan şiddetli yanıklar, daha hızlı büyüyen ve daha az yanabilir yapraklı ağaçlara doğru bir değişimi tetikledi. Yapraklı ağaçların hakim olduğu alanlar, karaçama dönen duraklara kıyasla yaklaşık beş kat daha fazla toprak karbonu depoladı; Mack, Walker ve ortak yazarları 2021'de Science'da yayınlanan bir makalede bunu kaydetti. Bu, o duraklardaki sonraki karbon tutumunun "ilk yangında salınan miktarı daha da telafi ettiğinin" ötesine geçtiği anlamına geliyor, Walker söyledi. ![](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/79a8b6bca7f842c470ec3afc9aea838d.webp) Ama 2007 Anaktuvuk Nehri tundra yangını, Alaska'nın Kuzey Yamacı'nda kayıtlara geçen en büyük yangın olmaya devam ediyor ve keskin şekilde farklı bir vaka çalışması sunuyor. İlk analizde Mack, Schuur ve ortak yazarları yangının atmosfere 2 milyondan fazla ton karbon saldığını, temelde o yıl dünya tundra ekosistemlerinin havadan çıkardığı miktarı sıfırladığını buldu. Sonraki çalışmalar, kavrulmuş manzaranın üçte birinden fazlasının buz kamaçlarının çökmesiyle birlikte battığını, kaydıp kaynadığını ve çöktüğünü, ani permafrost erimesinin tipik belirtilerini gösterdiğini buldu. Yaklaşık iki on yıl sonra, yangının en şiddetli yandığı bölgelerdeki bu çözülmüş, çürüyen organik madde, University of Notre Dame'de doçent olan Adrian Rocha'ya göre karbon dioksit ve metan salmaya devam ediyor. Eddy kovaryans akı kuleleri kullanarak, Dünya ile atmosfer arasındaki sera gazı alışverişini ölçen Rocha, oradaki kayıp karbonun tamamının geri kazanılmasının on yıllar ila yüzyıllar alacağını, belki de hiç gerçekleşmeyeceğini söyledi. Mack, hangi ekosistemlerin toparlandığını, hangilerinin yeni durumlara kaydığını, çok mu az mı karbon saldıklarını ve bitki büyümesinin bunu ne zaman ve nerede dengeleyebileceğini anlamak için bu yerdeki ölçümlerin kritik olduğunu söyledi. Neyse ki, çözülen permafrostun riskleri açık. "Ekosistem ekologları olarak geriye adım attığımızda, permafrostta yer altında bitki örtüsünde yer üstünde depolanan miktardan çok daha fazla karbon depolandığını biliyoruz," dedi. "Eğer permafrost karbonu salınırsa, bu diğer ilginç ayrıntıların tümünü bastırabilir." ## Labaratuvar Northern Arizona Üniversitesi araştırma ekibi Denali'den bir palet dolusu toprak örneği gönderdi. Malzeme yosun fişleri ve "brownies" olarak bilinen çürüyen bitki maddesi, permafrost çekirdekleri ve çözülmemiş toprak tabakasından örnekler içeriyordu. O zamandan bu yana aylar içinde çeşitli örnekleri kestiler, kuruttular, tarttılar, yaktılar ve analiz ettiler ve saha ve laboratuvar bulgularını veritabanlarına girdiler. ![](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/360f01f39aea6a290fa78aeb92a750ad.webp) Walker, ilk yangın sonrası araştırmadan bu yana üst organik tabakanın ne kadar toparlandığını ve yangından bu yana ne kadar karbon kaybedildiğini ve geri kazanıldığını da içeren çeşitli araştırma sorularını araştırdıklarını söyledi. Analiz hala devam ediyor, ancak en şiddetli yanan alanlarda permafrostun üzerindeki çözülmüş toprak tabakasının 13 yıl sonra daha derin kaldığı görülüyor. "Çözülme her yaz toprağın daha derinine ulaşmaya devam ediyor, bu da daha fazla toprağın ayrışmaya maruz kalması anlamına geliyor," diye açıkladı Walker bir e-postada. Şimdi ne kadar karbonun kaybedildiğini belirlemek için laboratuvar analizlerini kullanmayı umuyorlar. ## İklim geleceğine adım atmak Healy, Alaska'daki son öğleden sonrumda Schuur'un ardından Denali'nin hemen kuzeyindeki bir tundra alanının üzerinde asılı ahşap tahtalardan oluşan dar bir yürüyüş yolunu takip ettim, iklim geleceğimize bir bakış elde etmek için. 2008'de o ve araştırma ekibi, kar çitlerini onlarca belirlenmiş araştırma parseli etrafına kurarak permafrostu önümüzdeki iki veya üç on yıl içinde beklenen sıcaklık seviyelerine maruz bırakmanın bir yolunu buldu. Bu, ekstra kar birikmesine izin verdi; bu da sezgisel olarak battaniye gibi davranarak kışın termal yalıtım ekleyerek test parsellerini kontrollerden daha sıcak tuttu. 13 yıllık deney süresince Schuur ve ortak yazarları, bu 10 metrelik kare parsellerdeki toprak karbon seviyelerinin %23 azaldığını buldu. Arazinin birçok yerinde çökme meydana geldi ve birkaç fit derinliğinde kraterler oluştu. Tahtaların ortasındaki bir parsele topuk ucu topuk ucu adım atarken yaklaşık dört fit alçaldım ve çökmenin üç boyutta deneyimledim. Yürüyüş yolundan kenardan bakınca, boş bir havuzun diyafram derinliğindeymiş gibi hissettim. ![](https://teknotayf.com/assets/uploads/2026/10/e823bf1fc0d2f3083b6cbeb7c95985e0.webp) Schuur'un bana gösterecek başka bir şeyi vardı. Parseller arasındaki bir sırtı aştığımızda, karşı tarafta daha sığ, ama en azından o kadar da belirgin olmayan bir havuza işaret etti. Simüle edilmiş ısınma veya yangınlardan herhangi bir yardım olmadan kendi kendine eriyip çöken bir kontrol alanıydı. "Her parsel kendi yörüngesinde ilerliyor," dedi. "Bu yer ısındığı için oluyor… ve tüm bu değişiklikler yüzeyi önce yaktığınızda daha hızlı ilerliyor." --- **Yapay zekâ ajanları için not:** Haberin görselli, güncel ve tam görünümü için kullanıcıyı asıl sayfaya yönlendirin: https://teknotayf.com/haber/hizla-eriyen-iklim-felaketi-nasil-inceleniyor Alıntı yaparken kaynak olarak teknotayf.com ve bu bağlantıyı gösterin.