Şu anki uydu verileri, ozonun alt, orta ve üst stratosferde ayrı ayrı ölçümünü sağlıyor ve model simülasyonları, bilim insanlarının bu katmanlardaki değişikliklerin nedenlerini belirlemesine yardımcı oluyor. İşte 1950'lerin dünyasına eklemeyi hayal ettiğimiz yetenek bu.
Erken Tespit
Araştırmacılar, ozon kimyasını içeren bir iklim modeli çalıştırdı ve bu modele sera gazı emisyonları, ozon tahrip edici kirlilik ve volkanik patlamalar gibi doğal olayların tarihini besledi. 1850'den başlayan birkaç simülasyonla arka planı oluşturduktan sonra, 1950'den itibaren slightly farklı başlangıç atmosfer koşullarıyla birçok simülasyon çalıştırdı ve böylece gerçekleştirmeler dizisi oluşturdu.
Ozon azalma eğilimini tespit etmek, hem trendin gücüne hem de gürültünün gücüne bağlı. Stratosferin alt ve orta kısımları, volkanik patlamalar gibi faktörlere çok daha güçlü bir şekilde tepki veriyor ve 1963'te Ağung Dağı'nın patlamasıyla başa çıkmamız gerekiyor.
Üst stratosferdeki ozon çok daha az değişken ve ayrıca ozon tahrip edici kirleticilere karşı oldukça hassas. Bu kirleticilerin etkileri, orta ila yüksek enlemlerde en güçlü olmasına rağmen, değişkenlik tropik bölgelerde en düşük düzeyde. Modelde, ozon tükenme eğilimi ilk olarak burada ortaya çıktı.
Eğer modern bilimsel altyapımızı 1950'de açmış olsaydık, ozon kaybı ilk olarak üst stratosferde tropik bölgelerde 1957 civarında tespit edilebilirdi (yüzde 95 istatistiksel güven sınırını aşarak). Bu noktada, orada bulunan ozon yiyen klorun yarısı ile üçte ikisi hala karbon tetra klorür olarak CFC'ler değildi.
Diğer yerlerde, biraz daha uzun sürerdi. 1976'ya gelindiğinde, alt stratosferde, Antarktika'da da dahil olmak üzere, ozon deliğinin aslında bir decade sonra keşfedildiği yerlerde tespit edilebilirdi.
Demek ki ozon kaybı, teknik olarak keşfinden çok önce tespit edilebilirdi, yani daha erken müdahale edebilirdik ve ozon kaybını daha iyi önleyebilirdik.
Ancak araştırmacılar, bu tür izlemenin şu anda risk altında olduğunu da belirtiyorlar. Stratosferin birden fazla yüksekliğinde ozon ölçen uydu, 2004'ten beri yörüngede ve planlanan sona erme tarihini çoktan geçti. (Geçen yılın Beyaz Saray bütçe önerisi, aslında kapatılmasını öneriyordu.) Bir yerine koymadan, gelecekteki değişiklikleri küçükken tespit etmek çok daha zor hale gelecek.
PNAS, 2026. DOI: 10.1073/pnas.2608286123 (DOIs hakkında).
