Gizemli X-ışını patlamalarını inceleyen astronomlar, bu tür patlamaların nötron yıldızlarının çarpışmasından kaynaklanabileceğini düşünüyor. Bu olaylar altın, gümüş ve platin gibi ağır elementlerin oluştuğu süreçler.
EP250704a olarak adlandırılan olay ilk kez 4 Temmuz 2025’te görüldü. Yarım saniye süren bir gama ışını patlamasının ardından 10 dakika boyunca süren parlak bir X-ışını yayılımı izlendi. Ortak Avrupa-Çin Einstein teleskobunun gönderdiği uyarı üzerine bir ekip, patlamanın ardından kalanları Avrupa Güney Gözlemevi’nin Çok Büyük Teleskobu VLT, Çok Büyük Dizi VLA ve diğer teleskoplarla inceledi.
VLT ile X-ışını parlamasını gözlemleyen ekibi yöneten astronom Niccolò Passaleva’ya göre bu kozmik patlama bilim insanlarının daha önce gördüğü türden değildi. Passaleva bir açıklamada, “Bu, bir nötron yıldızı birleşmesinden gözlemlenen şimdiye kadarki en uzun süreli ani X-ışını parlaması” dedi. “Evrenin en uç güçlerine ön sıradan tanıklık etme ve daha fazla sırrını keşfetme fırsatı.”
Nötron yıldızları, dev yıldızların süpernova patlamasıyla ölmesiyle oluşur. Güneş’in bir ila iki katı kütle, Dünya’daki bir şehir kadar genişliğe sıkışır ve bir çay kaşığı nötron yıldızı maddesi Dünya’ya getirildiğinde 10 milyon ton ağırlık yapar. Bu aşırı ölü yıldızlar çarpıştığında, yıldızların kalplerinin bile üretemeyeceği kadar ağır elementlerin oluşabildiği son derece çalkantılı ve şiddetli ortamlar yaratılır. Parmaktaki altın gibi.
Bu çarpışma ve birleşme olayları kilonova adı verilen ışık patlamalarıyla işaretlenir. Uzun süre yüksek enerjili gama ışınlarının iki saniyeden kısa sürede kaybolmasıyla ilişkilendirildi. Yeni araştırmalar, bazı nötron yıldızı birleşmelerinin dakikalar süren X-ışını patlamalarıyla kendini gösterebileceğini öne sürüyor.
Özellikle bilim insanları, 2024’te faaliyete geçen Einstein teleskobunun uzak galaksilerde keşfettiği yüzlerce X-ışını parlamasının nedeni olarak nötron yıldızı birleşmelerini sorguladı. Bunların bazıları, nötron yıldızı ya da kara delik oluşturabilen dev yıldızların süpernova patlamasıyla ölümüne bağlandı. Diğerleri ise açıklanamadı. EP250704a da bu tür bir X-ışını parlaması.
Einstein Probe Avrupa iş birliğinin üyesi ekip üyesi Eleonora Troja, açıklamada “Bu yeni olayın X-ışını verilerini gördüğümde bir şeylerin farklı olduğunu anladım” dedi.
Ekip, bu X-ışını patlamalarına yol açan nötron yıldızı birleşmesi karışımında özel bir şey olduğunu düşünüyor.
Magnetarla birleşme
Tüm nötron yıldızları dev bir yıldızın çöken çekirdeğinden aynı şekilde oluşur, ancak hepsi eşit değildir.
Bir buz patencisi kollarını içeri çekerek dönüş hızını artırır. Çöken bir yıldız çekirdeğinin yarıçapındaki hızlı azalma da nötron yıldızının dönüşünü saniyede 700’den fazla devire kadar “hızlandırabilir”. Bu çökme başka bir sonuç da doğurur.
Manyetik alan çizgileri birbirine yaklaştıkça güçlenir. Bu da zaten güçlü bir manyetik alana sahip bir yıldız çekirdeğinin çökmesiyle evrendeki en güçlü manyetik alana sahip bir nötron yıldızı yaratabileceği anlamına gelir. Bu nötron yıldızlarının özel adı magnetar’dır.
Araştırmayı yapan ekip, söz konusu nötron yıldızı birleşmesinin en az bir magnetar içerdiğini düşünüyor.
Troja, “Çarpışmanın kalıntısı bir magnetarsa, patlamalar daha uzun sürebilir” dedi. “Magnetarlar dev manyetik alanlara sahip hızla dönen nötron yıldızlarıdır. Manyetik güçlerini çevreye boşalttıklarında herhangi bir patlamayı daha parlak ve daha uzun süreli hale getirebilirler.”
Araştırmacılar X-ışını patlamasının nedeni olarak süpernovayı dışladı ve bu çarpışmadan gelen ışığın Dünya’ya 6 milyar yıl yolculuk ettiğini belirledi.
Passaleva’nın açıklamasına göre bu tür aşırı X-ışını parlamalarının daha fazlasının keşfedilmesi, magnetarların nötron yıldızı birleşmeleriyle ne sıklıkta oluştuğunu anlamaya yardımcı olabilir.
Ekip çalışması Science Bulletin dergisinde yayımlandı.
