Bu hafta Birleşmiş Milletler iklim konferansı için ülkeler Antalya, Türkiye'de bir araya gelirken konuşmayı domine etmesi beklenen konulardan biri yapay zekâ. Ev sahibi ülke, yapay zekânın iklim eylemini destekleyecek şekilde tasarlanmasını, güçlendirilmesini ve kullanılmasını taahhüt etmesi için ülkelere çağrıda bulundu bile.
Ama şimdiye kadar dünya genelindeki sektörler, yapay zekâ şirketlerinin çok iyimser iddialarına rağmen, gezegeni ısıtan sera gazı emisyonlarını gerçekten düşürmek için teknolojiden yeterince yararlanmıyor.
2024'te OpenAI CEO'su Sam Altman, yapay zekânın "şaşırtıcı zaferler" getireceğini, bunların arasında "iklimi düzeltmeyi" de saydı. Bir yıl önce, 2023'te kaleme alınan bir yazıda Google'da sürdürülebilirlikten sorumlu yönetici ve ortak yazarı, yapay zekânın küresel emisyonları 2030'a kadar yüzde 5 ila 10 azaltabileceğini öne sürdü.
Bazı akademik araştırmacılar bu yapay zekâ-iklim iddialarını inceledi. Geçen yıl Londra Ekonomi Okulu Grantham Araştırma Enstitüsü ve Systemiq firmasından araştırmacıların yürüttüğü hakemli bir çalışma, yapay zekânın 2035'e kadar yılda 3,2 ila 5,4 milyar ton karbon dioksit eşdeğeri küresel emisyonu azaltmaya yardımcı olabileceğini tahmin etti; bu miktar üst sınıra göre ABD'nin yıllık enerji kaynaklı emisyonlarıyla hemen hemen aynı. Bu potansiyel kazançların çoğu üç sektörde yoğunlaşıyor: elektrik, et-süt ve taşıtlar.
Böyle projeksiyonlar, bugünkü gerçeklikle karşılaştırma isteğimize bağlı olarak iyi ya da kötü olur. Peki bu üç sektördeki en büyük şirketlerin çalışmadaki projeksiyonlara uygun şekilde yapay zekâyı entegre etmeye başladığına dair kanıt var mı, varsa sonuçlar beklentilerle uyuşuyor mu? Yoksa 2035 sayısı hâlâ büyük ölçüde istek mi?
Bu sektörlerdeki şirketler yapay zekâyı çeşitli iş uygulamalarına dahil etmek için pek çok ilk adım duyurdu. Ancak bu yazının ikinci yazarı tarafından yürütülen ve gözden geçirilen yapay zekâ destekli bir inceleme, kamu bilgilerine göre önemli piyasa aktörlerinin çoğunun çalışmadaki projeksiyonları besleyen belirli emisyon azaltıcı yolları takip ettiklerini duyurmadığını; daha da azının bunları anlamlı iklim ilerlemesi elde etmek için kullandıklarını iddia ettiğini ortaya koydu.
Elektrik sektöründe daha önceki çalışmanın altındaki matematik en somut olanı: Arz ve talebin yapay zekâ destekli tahmini, zaten inşa edilmiş güneş ve rüzgâr tesislerinden şebekeye ulaşan yenilenebilir elektriğin miktarını yüzde 20'ye kadar artırabilir ve bu da yılda tahmini 1,8 milyar ton emisyonun önüne geçebilir.
Yine de Çin, ABD ve Avrupa'daki incelenen şebeke operatörlerinden sadece biri bu türden bilinen anlamlı ve çalışan bir yapay zekâ programını devreye almış durumda. Analize göre İngiltere'nin National Grid ESO'su ile Open Climate Fix arasındaki ortaklık, şebeke operatörünün güneş tahmini hatasını yarıya indirdi; tahmin edilen ve güneş panellerine gerçekten ulaşan güneş ışığı miktarı arasındaki fark azaldı ve yılda yüz binlerce ton karbon dioksitin önüne geçildi. İngiltere'deki bu örnek dışında, AB, ABD ve Çin'deki pek çok diğer şebeke operatörünün kamu kayıtlarında çalışmanın öngördüğü yapay zekâ entegrasyonundan pek bir şey göstermediği görüldü.
Et ve süt sektörü teknoloji hazırlığı ile piyasa gerçeği arasındaki en keskin karşıtlığı sunuyor. Daha önceki çalışmada öngörülen 2035 emisyon azaltımlarının gerçekleşmesi için yapay zekânın geleneksel proteinler ile alternatif proteinler arasındaki tat ve maliyet farkını kapatması gerekecek; bunlar laboratuvarda üretilen ya da bitkisel kökenli hamburgerler ve süt ikameleri gibi ürünler.
Bunu başarmaya yönelik en net çalışmalardan birinde yapay zekâ ve gıda teknolojisi şirketi NotCo, hayvan ürünlerinin tadını, dokusunu ve kokusunu taklit eden kombinasyonları belirlemek için bitkisel moleküler verileri analiz eden Giuseppe platformunu kullanarak Kraft Heinz ile ortak girişim kurdu.
Yapay zekâ destekli inceleme, alternatif protein şirketlerinin ürün geliştirmede yapay zekâyı bu kadar derin entegre şekilde kullanan başka örneklerinin az olduğunu gösteriyor. Bu arada sektör daha temel sorunlarla karşı karşıya görünüyor; ana akım tüketici benimsemesinin ısrarla yavaş kalması ve finansman düzeylerinin düşmesi. Özellikle dikkat çeken nokta, kültürlenmiş ete yönelik girişim sermayesi akışının 2021'de 989 milyon dolarlık zirveden geçen yıl yaklaşık 83 milyon dolara gerilemesi.
Ulaşım sektörü, çalışmanın projeksiyonlarına ulaşmak için gerekli yapay zekâ entegrasyonunun umut verici örneklerini sunuyor; özellikle batarya üreticileri ve araç paylaşım platformları arasında. Küresel elektrikli araç batarya pazarının yaklaşık yüzde 40'ını kontrol eden CATL, 100 binden fazla batarya tasarım vakası ve 600 terabayt test verisiyle eğitilmiş bir yapay zekâ sistemi başlattı. Şirketin açıklamasına göre bu sistem aday malzemelerin taranması için gereken süreyi iki mertebe kısalttı. Bağımsız araştırmacılar ayrıca araç paylaşım platformu Didi Chuxing'in yapay zekâ ile optimize edilmiş rotalama kullanarak sapmaları en aza indirmesiyle ortalama yolculuk başına emisyonları yüzde 16 azalttığını buldu.
Yapay zekânın iklim lehine sunduğu argümanda başka büyük bir sorun daha var: Petrol ve gaz şirketleri de fosil yakıt üretimini artırabilme potansiyeli de dahil olmak üzere pek çok nedenle bu araçlarla ilgileniyor. Geçmişte sürdürülebilirlik hedeflerine bağlılık gösteren teknoloji firmalarının, araçlarının temiz yenilenebilir enerji kadar eski kirli enerjiyi de artırmak için nasıl kullanılabileceği sorusuna yanıt vermesi gerekiyor.
Son olarak, yapay zekâyı entegre etmek sadece ilk adım ve teknolojinin öngörülen iyileştirmeleri ve yenilikleri ne ölçüde hızlandırabileceği hâlâ belirsiz. Yapay zekâ, ortaya çıkan ürünlerin, tesislerin ya da hizmetlerin sertifikalandırılması, izinlendirilmesi, inşa edilmesi, paketlenmesi, pazarlanması ve satılması için gereken standart yolları kısaltmakta da pek bir şey yapmıyor.
Anthropic'in Claude Code'u tarafından yürütülen analizin bulguları doğruluklarını sağlamak için kamu belgeleri ve medya hesaplarıyla karşılaştırıldı. Bu sektörlerdeki bazı şirketlerin ve kamu hizmetlerinin, ilk çalışmadaki senaryolara uyan ancak henüz kamuya açıklanmamış yapay zekâ destekli uygulamalar geliştirmiş olabileceği mümkün.
Bu üç sektörde daha fazla ve daha iyi hedeflenmiş yapay zekâ entegrasyonu ve verimlilik kazanımları gerçekleşebilir ve 2035 projeksiyonlarını gerçeğe yaklaştırabilir. Ama bu, yapay zekânın çevresel faydalarının zararlarından daha fazla olmasını sağlayacak bilinçli ve sürdürülen çaba olmadan gerçekleşmeyecek.
Özellikle dikkat çekici olan, yapay zekâ modellerinin hızlı benimsenmesi ve veri merkezlerinin inşasının enerji tüketiminde ve emisyonlarda büyük bir artışa yol açması ve bunun da Microsoft, Google gibi büyük teknoloji şirketlerinin kurumsal iklim hedeflerinden ciddi şekilde sapmasına neden olması. Bu noktada sektörün iklim kirliliğini sıfırlaması bile sürpriz olur: IEA'nın temel tahminine göre yapay zekâ da dahil olmak üzere hem yapay zekâ hem de yapay zekâ dışı bilişim görevlerini yürütebilen küresel veri merkezleriyle ilişkili emisyonlar 2035'te yılda 300 milyon tonu aşabilir.
Sektör liderlerinin teknolojiyi emisyonları düşürmeye en fazla katkı sağlayacak biçimde uygulaması gerekiyor. Kurumsal müşterilerin en düşük çevresel etkiye sahip modelleri seçmesi ve iklim ayak izini azaltmak için en fazla çaba gösteren yapay zekâ geliştiricileriyle çalışmayı tercih etmesi gerekiyor. Ve devletlerin ve bölgelerin tüm bu şirketlerin daha sorumlu şekilde faaliyet göstermesini teşvik etmesi ya da zorunlu hâle getirmesi için daha fazla adım atması gerekiyor.
İhtiyaç hiç bu kadar açık olmamıştı.
Mary Nichols, UCLA Hukuk Fakültesi'nde seçkin danışman ve California Hava Kaynakları Kurulu'nun eski başkanı.
Jeremy Tamanini, sürdürülebilirlik araştırması ve danışmanlık firması Dual Citizen'ın kurucusu.
