Astronomlar, evrenin en sıcak ve en enerjik nesnelerinin şimdiye kadarki en kapsamlı kamuya açık görünümünü sunarak bilinen kozmik X-ışını kaynaklarının sayısını neredeyse ikiye katladı.
Alman liderliğindeki eROSITA X-ışını teleskobunun ikinci büyük kamuya açık veri yayını, süper kütleli kara delikler, galaksi kümeleri, yıldızlar ve diğer aşırı kozmik olaylar da dahil olmak üzere yaklaşık 2 milyon X-ışını yayan nesneden oluşan bir katalog içeriyor. Max Planck Dışı Dünya Fiziği Enstitüsü’nün açıklamasına göre DR2 olarak adlandırılan benzeri görülmemiş veri seti, astronomların kara deliklerin nasıl büyüdüğünü, galaksilerin nasıl evrimleştiğini ve evrenin en büyük yapılarının nasıl oluştuğunu araştırmasına yardımcı olacak.
“DR2, bugüne kadar sahip olduğumuz X-ışını gökyüzünün en iyi envanteri ve kozmik popülasyonların sağlam istatistiksel çalışmalarının kapısını açıyor” dedi eROSITA aletinin Yer Segmenti Yöneticisi ve DR2 yayınının baş yazarı Miriam E. Ramos-Ceja.
Yeni yayın, astronomların önceki araştırmaların kaçırdığı giderek daha zayıf X-ışını kaynaklarını tespit etmesine olanak tanıyan eROSITA’nın ilk üç tüm gökyüzü taraması sırasında 556 gün boyunca toplanan gözlemleri birleştiriyor.
Yaklaşık 2 milyon tespitin 1,9 milyondan fazlası nokta benzeri kaynak. Bunların çoğu uzak galaksilerin merkezlerinde beslenen aktif süper kütleli kara delikler ya da Samanyolu içindeki yıldızlar. Bu kara delikler astronomlara galaksilerin kozmik zaman içinde nasıl büyüdüğünü ve evrimleştiğini anlamada pencere açarken, yıldız kaynakları araştırmacıların yıldız aktivitesinden yıldızların yaşam döngülerine kadar pek çok konuyu daha iyi kavramasına yardımcı oluyor.
Yaklaşık diğer 64.000 kaynak ise devasa galaksi kümeleri, yakın galaksiler ve patlamış yıldızların parlayan kalıntıları olan süpernovalar da dahil olmak üzere genişletilmiş nesneler. Galaksi kümeleri özellikle değerli çünkü evrenin en büyük yapılarını izliyor ve bilim insanlarının karanlık madde ile karanlık enerjinin kozmosun evrimi üzerindeki etkisini araştırmasına olanak tanıyor.
Görünür ışıktan farklı olarak X-ışınları evrenin en enerjik ortamlarını ortaya çıkarıyor. Bir kara deliğe doğru sarmal olan madde olay ufku geçmeden önce milyonlarca dereceye kadar ısınabiliyor. Nötron yıldızları, süpernova kalıntıları ve galaksi kümelerini dolduran devasa sıcak gaz rezervuarları da X-ışınlarında güçlü şekilde yayınıyor.
Kataloğun büyüklüğü astronomlara yüksek enerjili evreni incelemek için güçlü yeni bir veri seti sağlıyor. Aynı koşullar altında gözlemlenen yaklaşık 2 milyon kaynakla araştırmacılar süper kütleli kara deliklerin milyarlarca yıl boyunca nasıl büyüdüğünü inceleyebiliyor, galaksi kümelerinin dağılımını haritalayarak evrenin büyük ölçekli yapısını daha iyi anlayabiliyor ve aksi halde fark edilmemiş olabilecek nadir ya da olağandışı nesneler arayabiliyor. Büyük ve tek tip araştırmalar farklı nesne sınıflarını karşılaştırmayı ve küçük gözlemlerin ortaya çıkaramayacağı uzun vadeli eğilimleri belirlemeyi kolaylaştırıyor.
Yayın ayrıca birçok X-ışını kaynağı için optik ve kızılötesi karşılıkları da içeriyor. Bu sayede astronomlar her nesnenin yakın bir yıldız mı, uzak bir galaksi mi, aktif bir süper kütleli kara delik mi yoksa başka bir yüksek enerjili olay mı olduğunu belirleyebiliyor. Karşılıkları tanımlanan katalog bölümünde açıklamanın belirttiğine göre yaklaşık %88’i aktif olarak beslenen süper kütleli kara deliklere ev sahipliği yapan uzak galaksiler.
“X-ışını tespiti sadece ilk adımdır” diye vurguladı eROSITA sözcüsü ve takip çalışma grubunun başkanı Mara Salvato. “X-ışını kaynaklarını diğer dalga boylarındaki karşılıklarıyla ilişkilendirerek bu nesnelerin ne olduğunu, kozmik uzaklık merdiveninde nerede durduklarını ve benzeri görülmemiş bir ölçekte temiz, iyi tanımlanmış örnekler oluşturabiliriz.”
eROSITA bilimsel gözlemleri 2022 başlarında toplamayı durdurdu ancak görev ek kamu veri yayınlarını destekleyecek kadar gökyüzü taraması tamamladı. Araştırmacılar bir sonraki Veri Yayını 3’ün 2028 için planlandığını kaydetti.
eROSITA-DE DR2 kataloğu çevrimiçi olarak görüntülenebilir.
