2021’de çocuklara zarar verdiği iddiasıyla bir ifşacı ortaya çıktığında Facebook CEO’su Mark Zuckerberg Facebook’ta bir yanıt paylaştı. Meta çalışanlarına yazdığı notu kamuoyuyla da paylaştı. Notta “Güvenlik, refah ve ruh sağlığı gibi konulara derin bir şekilde önem veriyoruz. Çalışmalarımızı ve niyetimizi yanlış yansıtan haberleri görmek zor” dedi. “En temel düzeyde, şirket hakkında çizilen yanlış tabloyu çoğu insan tanımıyor” diye ekledi.
Kamuoyuna yansıyan çoğu anlamsız yanıttan uzak bir okuyucu gördüklerinden hoşnut değildi. Zuckerberg, daha sonra bir dizi davanın parçası olarak açıklanan belgelerde yer alan bilgilere göre kimliği belirsiz kişiyle WhatsApp üzerinden özel olarak görüştü. Figür, kendisi de bir ebeveyn olan Zuckerberg’e çocuk güvenliğini mesajlarında daha merkezî hale getirmesi çağrısında bulundu. “Facebook’un ikiyüzlü ve kötü olduğunu söylemiyorum” diye yazdı. “Tam tersini söylüyorum, koroyu duydun ve bu konuyu ergenlerle ilgili olarak KİŞİSEL olarak senin meselen yapacaksın.”
Sohbetin gizliliğinde Zuckerberg samimi davrandı. “Bu konuda derin bir şekilde endişeliyim ve gençlerle ilgili sektör lideri olmaya devam edeceğiz” diye yanıtladı, “ama metaverse’ü inşa etmeyi bir sonraki büyük fırsat olarak gördüğüm gibi odaklandığım başka alanlarım da olduğu için bunun kişisel olarak benim en başlıca odağım olduğunu söylemeyeceğim.”
Zuckerberg daha sonra “Kişisel olarak bunun umurumda” dediğini yineledi. Ancak ikircikli durdu, muhatabını daha eski endişelerden uzaklaştırıp geleceğe yönelik vizyonuna doğru itti. “Bunu metaverse’ü inşa etmeyi teşvik etme odağımızla nasıl ilişkilendiriyorsun?” diye sordu. “Bu güvenlikle çelişmiyor ama çok farklı ve daha yenilik odaklı bir mesaj.” Haftalar sonra Zuckerberg büyük bir duyuru yaptı: Şirket, en yeni ve en önemli önceliğine atıfla adını Meta olarak değiştirdi.
O sohbetten yıllar sonra çevrimiçi çocuk güvenliği endişeleri şişti; Metaverse’ten bahsediliyorsa muhtemelen kimseyi ilgilendirmeyen, bacakları olmayan çok milyar dolarlık bir para çukuru olarak anılıyor. Bu değişim, Zuckerberg’in Meta’yı nasıl yönettiğinin bir mikro örneği: trilyon doların çok üzerinde değerli geniş bir çevrimiçi imparatorluğu her zaman bir sonraki büyük fırsata koşarak yönetmek. Facebook’un sloganı bir zamanlar ünlü şekilde “Hızlı ilerle ve şeyleri kır” idi. Yeni sloganı belki “Hızlı ilerle, şeyleri kır, devam et” olabilir.
İki on yıldır Meta’nın ürünleri insanların çevrimiçi yaptığı şeylerin merkezindeydi. Ama Meta şimdi her taraftan kuşatılmış durumda. Düzenleyiciler sosyal medyaya dönük olunca davalar birikti. Akıllı gözlüklere yönelik hamle bir dağ kadar olumsuz basın ve tepkiyi tetikledi; aralarında “sapık gözlükleri” aşağılayıcı lakabının da bulunduğu tepkiler geldi. Şirket yapay zekâ yarışında hâlâ geride. Zuckerberg’in kendisi hakkındaki kamuoyu algısı da bozuldu.
Yine de Meta bitmiş değil. Büyüyen ve oldukça kârlı bir sosyal medya işini sürdürüyor. Birçok teknoloji liderinin bir sonraki mobil bilişim platformu olarak gördüğü yapay zekâ destekli akıllı gözlüklerde hâkim. Potansiyel düzenleyici tehditleri savuşturdu. Ve en son platformu “kişisel yapay zekâ ajanı” lakaplı Muse, erken Eylül’de yayınlandı; Zuckerberg’e bir sonraki metaverse benzeri projeyi verdi.
Muse, Zuckerberg’in şirketi yeniden icat etme yönündeki son hamlesi. Muse için erken rakamlar umut verici; bu hafta Apptopia tahminine göre ABD’de günde aktif 600 binden fazla kullanıcısı var ve iOS App Store listelerinde zirveye çıktı. Yine de soru kalıyor: Güvenlik ve gizlilik skandallarıyla özdeşleşen bir şirket herkesin kulağına girecek yapay zekâ destekli ses olabilir mi?
Gözlük kumarı
Zuckerberg Facebook Connect’te sahneye çıktığında ve teknoloji dünyasının en tanınan isimlerinden birinin yeni bir kimlik alacağını duyurduğunda bir bayrak dikiyordu. “Büyük mavi uygulama” ile bilinen Facebook? O geçmişti. İnternetin geleceği, 2014’te satın aldığı bir sanal gerçeklik başlığıyla inşa edilen, dijital avatarların sosyalleşebileceği, çalışabileceği ve iş birliği yapabileceği sürükleyici 3D bir alan olan metaverse’ti. Ve covid pandemisinin fiziksel alanı kitlemesinin ardından Facebook, metaverse’e o kadar inanıyordu ki tüm kimliğini sanal ve artırılmış gerçeklik niş dünyası etrafında yeniden inşa edecekti.
Neredeyse beş yıl sonra Meta’nın Reality Labs bölümü 80 milyar doların üzerinde faaliyet zararı biriktirdi. Bu yıl bölümü yaklaşık yüzde 10 küçülterek başladı, üç VR stüdyosunu kapattı, iş için metaverse’i sonlandırdı ve amiral gemisi metaverse deneyimi Horizon Worlds’ü VR başlıklarda kapatacağını duyurdu. Meta daha sonra kamu tepkisi üzerine Horizon Worlds’ü sürdürmeye karar verdi ama Zuckerberg’in VR üzerindeki devasa kumarı karşılığını vermediği açık.
Ama Meta’nın yatırımını terk edilmiş bir israf olarak nitelendirmek de tam doğru değil. Meta, belki son yıllardaki en büyük başarı hikâyesi olan gelişmekte olan ama büyüyen akıllı gözlük pazarında hâkim. Metaverse bilişimin geleceği olmayabilir ama artırılmış gerçeklik iddiaları hâlâ karşılığını verebilir.
Ray-Ban Meta gözlüklerinin 2023’te piyasaya çıktığında patlama yapacağı beklenmiyordu. Sonuçta Meta’nın 2021’deki ilk denemesi Ray-Ban Stories tam bir fiyaskoydu. Sahiplerinin yüzde 90’ı gözlükleri çekmecelerinde çürümeye bıraktı. Ancak yeni nesil donanımda kameralara yapılan iyileştirmeler Meta’nın yaklaşık 2 milyon ünite satmasına yardımcı oldu; bu rakam Zuckerberg’i bile şaşırttı. 2025 sonuna kadar bu cihazları üreten ortağı EssilorLuxottica ek 7 milyon ünite sattı. Toplamda Meta ve EssilorLuxottica akıllı gözlük satışlarının 2026’nın ikinci çeyreğinde ikiye katlandığını bildirdi.
En önemlisi Zuckerberg ve Meta yönetimi bu teknolojiyi şirketin en yeni, en parlak ilgisi olan yapay zekâ yatırımları için mükemmel bir araç olarak görüyor. O kadar ki Meta bunları agresif şekilde yapay zekâ gözlükleri olarak markalıyor.
“Bence gelecekte yapay zekâya sahip olmayan ya da yapay zekâ ile etkileşime geçmenin bir yolu olmayan gözlükleriniz varsa, muhtemelen diğer insanlarla ve çalıştığınız ya da rekabet ettiğiniz kişilerle karşılaştırıldığında oldukça önemli bir bilişsel dezavantajınız olacak” dedi Zuckerberg 2025 kazanç çağrısında.
Meta AR alanına kâr olmadan milyarlar akıtmayı sürdürüyor ama bu mutlaka felaket değil. “Meta’nın başarılı olup olmadığını söylemenin gerçek bir yolu yok. Pazar payını ölçebilirsiniz ve bunun kesinlikle var ama bu hâlâ kârlılığa ya da bugüne kadarki harcamanın haklı olup olmadığına ışık tutmuyor” diyor IDC araştırma direktörü Jitesh Ubrani. XR’ın; sanal, artırılmış ve karma gerçekliğin şemsiye terimi olan XR’ın pistinin alışılmadık derecede uzun olduğuna dikkat çekiyor.
VR ve metaverse’in de karşılığını vermeyen uzun pistleri vardı. Ama şu anda akıllı gözlük pazarı ivme kazanıyor, bunun aynı kaderi paylaşmasının çok erken olduğu söyleniyor.
Mevcut sayılara bakıldığında Meta tartışmasız kral. IDC’ye göre Meta 2026’nın ikinci çeyreği itibarıyla akıllı gözlük ve başlık pazarının yüzde 69,2’sini kontrol ediyor. Bu rakam ekranı olmayan yapay zekâ gözlüklerinde yüzde 76’ya çıkıyor. Yine de Ubrani’ye göre önümüzdeki beş yıl içinde hiçbir şirketin yatırım getirisi görmesi olası değil. Bunun 25 yıl kadar sürebileceğini söylüyor. Kâr olmadan, başarının bir sonraki ölçüsü genellikle oyunu yeterince uzun süre etkileyebilmek için oyunda kalabilmek; talepkar yatırımcıları görmezden gelerek.
“XR pazarında Meta’nın oynadığı her segmentte lider olduğunu söyleyebilirim” diyor Moor Insights & Strategy baş analisti Anshel Sag. Bu iki ucu keskin bir kılıç olabilir. “XR ve AR alanının hem koruyucusu oldular hem de platformu, harcamayı kontrol ettikleri ve dolarlarıyla kimin kazandığına ve kimin kaybettiğine karar verdikleri için potansiyelini sınırladılar.”
Hem Sag hem de Ubrani Meta’nın şu anda akıllı gözlüklerde lider olmasının ve yapay zekâda büyük oyuncu olmasının erken, kusurlu da olsa VR yatırımlarına borçlu olduğu konusunda hemfikir.
Meta’nın bu alandaki başarısı teknoloji şirketleri arasında bir yarışı başlattı. Google Android XR platformunu ilerletiyor ve Samsung ile birlikte bu yıl birkaç “akıllı gözlük” ürünü piyasaya sürmek için çalışıyor. Bloomberg’in haberine göre Apple da bir çift üzerinde çalışıyor. Büyük oyuncuların dışında onlarca Ray-Ban benzeri ürün küçük şirketlerden geliyor. Yine Ubrani’ye göre teknoloji şirketlerinin bu alana ne kadar para döktüğünü somut rakamlarla belirlemek zor; ama maliyet ne olursa olsun ödül, Silikon Vadisi’nin bir sonraki büyük mobil bilişim platformu olarak gördüğü şeyi kazanmak.
Ubrani akıllı gözlük tedarik zincirine işaret ediyor; “pazar nereye giderse gitsin yatırım yapmaya istekli tek oyuncu” oyunun kurallarını büyük ölçüde değiştirdi. Bu yaklaşımı, bir on yıl önce kendi gözlükleri hakkında eleştiri aldıktan sonra geri çekilen Google ile karşılaştırıyor. “Google Glass’ı insanlar sevmediğinde önemli ölçüde geri adım attılar ve bu bir anlamda tüm sektöre zarar verdi. Şimdi Meta ile Meta para kazanmasa bile sektörün ilerlemeye devam ettiğini görüyoruz.”
Kağıt üzerinde Meta’nın bir sonraki mobil bilişim platformu savaşını çoktan kazandığı görülebilir. En azından Meta Meta olmasaydı. Şirket 2024 ve 2025’te ciddi ivme kazansa da büyük ölçüde kendi yarattığı bir kamuoyu tepkisi çekti. Meta gözlükleri Instagram ve diğer platformlar için içerik üretmenin bir yolu olarak tanıttı ama kötü aktörlerin ürünlerini nasıl kötüye kullanabileceğini hesaba katmadı. Çevrimiçi buluşma sanatçıları ve şakacılar cihazları kadınları ve perakende çalışanlarını taciz etmek için kullanmaya başladı; bu da “sapık gözlükleri” etiketini getirdi. Ortaya çıkan videolar sosyal medyaya itiliyor ve teknolojinin en sorunlu yönlerini etkili şekilde duyuruyor. Tüm bunlar on yıla yakın süredir devam eden, keyfi veri toplama, ihlaller ve reklam uygulamalarından kaynaklanan gizlilik endişelerini körüklüyor. Meta ürünlerinin kötüye kullanılabileceğini belki de hafife aldı. Zaten gizliliği ciddiye almayan bir itibar inşa etti.
Son aylarda aktivistler büyük şehirlerde gerilla kampanyaları başlattı; Meta’nın kendi pazarlamasını “yeniden karıştırarak” akıllı gözlük kullanıcılarını gizlilik tehdidi olarak resmettiler.
Meta gizlilik konusunda umursadığını göstermeye çalıştı. “İnsanlar gözlük takmanızdan rahat değilse, sadece biz bunun kötü olduğunu düşünmüyoruz, bir işimiz de kalmaz” dedi Meta giyilebilir biriminden sorumlu başkan yardımcısı Alex Himel, The Verge’e, başlığın kayıt yaptığını bildiren LED ışığını kapatmayı zorlaştıran zorunlu bir güncellemenin öncesinde. Instagram başkanı Adam Mosseri de yakın zamanda Meta’nın Ray-Ban gözlükleriyle çekilen şaka videolarını kaldıracağını söyledi.
Ama bunlar büyük ölçüde tepkisel politikalar oldu. Kamuoyu için rahatsız edici haberlerden dikkat dağıtma girişimleri gibi görünüyor; bu haberler Meta’nın kötü şöhretli gizlilik itibarını besliyor. New York Times, Meta’nın gizlilik savunucularını şaşırtmak için siyasi huzursuzluk sırasında yüz tanıma yazılımı başlatmayı planladığını bildirdi. Bunu hemen Wired’ın Meta’nın bu yüz tanıma teknolojisini milyonlarca gözlüğe gönderdiğini ama etkinleştirmediğini söylediği haber izledi. Üçlüyi tamamlayan Financial Times haberi Meta’nın 7/24 ne yaptığınızı görebilecek “süper algılama gözlükleri” üzerinde çalıştığını söyledi. Bu gerilla kampanyalarının arkasındaki gruplardan biri olan Glasgow Actions Team direktörü Andrew Nazdin, “Onların kendilerini denetlemelerine izin vermek yerine bu teknolojiyi reddetmeye çağırarak topluma seslenmemiz bizim için akılsızca olur” diyor.
Bu tepkinin Meta’nın akıllı gözlük iddialarına zarar verip vermediğini söylemek için çok erken. Ubrani satışlarda bir etki görmemiz için muhtemelen tatil sezonunu beklememiz gerektiğini söylüyor. Yine de analistler Meta’nın kötü itibarının akıllı gözlük umutlarını rayından çıkaracak kadar güçlü olduğuna ikna değiller.
“Meta gizlilik hakkında konuşmakta ve doğru tonu belirlemekte çok kötü bir iş çıkardı” diye kabul ediyor Sag. “Ama komik olan şu ki siyasi olarak çok solda ya da çok sağda olanlar gizlilik konusunda daha çok endişeleniyor. Ortada olanlar daha az endişeleniyor ve sadece iyi bir deneyim istiyor.”
Zuckerberg’e yönelik kamuoyu güvensizliği konusunda Sag, onun dikenli itibarının kamuoyunda hoş karşılanmayabileceğini ama XR gibi niş bir alanda Meta’nın gücünün bir parçası olarak görüldüğünü söylüyor.
“Mark Zuckerberg olmasaydı Meta bugün bulunduğu yerde olmazdı… İnsanlar onunla aynı fikirde olmasa bile sonuçta istediği şey yapılır” diyor Sag. “Yapay zekâ yarışını kaybetme korkusunun tüm Süper Zekâ Laboratuvarını tetiklemesi ve şimdi rekabete geri dönmeleri. Kör noktaları var ama diğer herhangi bir CEO kurucudan çok daha hızlı düzeltebiliyor… İnsanlar onu saymazdan geldiğinde ya da liderliğini sorguladığında şirketi geri kazanmayı başardı.”
Bu tek taraflı inatçılık Meta’nın gizlilik kaygılarına rağmen yapay zekâ gözlükleriyle ilerlemeye kararlı görünmesinin nedeni. Birkaç ay önce Ray-Ban markası olmadan daha yeni ve daha ucuz bir versiyon olan Meta Gözlükleri piyasaya sürdü. Bir lansman etkinliğinde Meta CTO’su Andrew Bosworth basına Meta’nın kamerasız ses odaklı gözlükleri düşündüğünü söyledi. Bu hafta Meta Connect 2026’da muhtemelen daha fazla yeni stil, iş birliği ve potansiyel olarak yeni donanım ve gizlilik korumaları daha piyasaya sürecek.
