Biz gezegen temelli bir türüz. Birkaç göze çarpan astronot istisnası dışında, şimdiye kadar yaşamış herkes 8,3 milyar insanın yaşadığı dönen Dünya’ya bağlı kaldı.
Durumun ağırlığı tam olarak bu. Öte yandan biz sellerin, tayfunların, depremlerin, sıcak ve soğuk felaketlerin, volkanik patlamaların, güneş kaynaklı auroralarla karşılaşmaların ve uzaydan gelen asteroitlerin çarpmalarının olduğu bir dünyayız.
İzlemeye değer oldukça büyük bir dünya bu — ve on yıllardır uzay araçları da tam olarak bunu yapıyor. Peki uzaydan Dünya’yı izleyen teleskopların diğer ucunda kim var? Günlük yaşantımızı, hatalarımızla birlikte, burada yeryüzünde yakalayan bu gözler kime ait?
Gizlilik, güvenlik ve güven
Son dönemde Paris merkezli Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), uydu kaynaklı Dünya gözlem verilerine erişimin genişlemesi üzerine bir rapor yayımladı. Rapor, bunun gizlilik, güvenlik ve güven açısından ne anlama geldiğini ele alıyor.
‘Optik sistemlerdeki, fotonikteki, bulut bilişimdeki ve yapay zekâdaki [YZ] gelişmeler uydu verilerinin kalitesini ve erişilebilirliğini demokratikleştirdi. Ancak bu teknolojilerin bir araya gelmesi ulusal güvenlik ve gizlilik de dahil olmak üzere riskler taşıyor.’ raporu OECD’nin Marit Undseth ve Claire Jolly tarafından kaleme alındı.
Rapor, gelişmiş uydu verilerine erişimin genişlemesinin yeni zorluklar yarattığını belirtiyor. Bunlardan biri Dünya gözleminin temel özelliklerinden olan ikili kullanım niteliği. Yazarlar, ‘Yasadışı balıkçılığı izlemek için kullanılan aynı uydular genellikle askeri birlik hareketlerini de tespit edebiliyor’ diye yazıyor.
Yeni endişeler
OECD raporu, Dünya gözlem verilerinin yapay zekâ ile teknolojik yakınsaması karşısında ulusal güvenlik, gizlilik ve bu verilerin etik kullanımı konusunda yeni endişeler doğduğunu vurguluyor.
Rapor ayrıca sahte veya yanlış kullanılan uydu görüntülerinin giderek artan tehlikesini işaret ediyor. ‘Dijital dezenformasyonun büyüyen eğiliminin bir parçası olarak, uydu verilerine duyulan güven sahte, yanlış yorumlanmış veya kasıtlı olarak çarpıtılmış görüntülerle sarsılabiliyor’ deniliyor.
Space.com, neler yapıldığını, neler öğrenildiğini ve nelerden endişe duyulması gerektiğini önde gelen uzaktan algılama uzmanlarına sordu.
Egemenlik ve maliyet verimliliği
Space42’de Akıllı Çözümler biriminin baş işletme sorumlusu Viktor Stoyanov, iş biriminin operasyonel ve finansal performansından sorumlu.
Birleşik Arap Emirlikleri merkezli uzay teknolojisi şirketi Space42, uydu haberleşmesini, coğrafi mekânsal analitiği ve yapay zekâ yeteneklerini entegre ediyor. Grup, sentetik açıklık radarlı (SAR) uydulardan oluşan Foresight Dünya Gözlem takımyıldızını işletiyor.
Space.com, Stoyanov’a uzaktan algılama verilerinin uluslararası kullanımının artmasıyla ilgili sordu.
‘Hükümetler giderek Dünya gözlem sistemlerinden hem egemenlik hem de maliyet verimliliği talep ediyor. Bu iki hedef uzun süre birbirini dışlayan olarak görüldü; çünkü egemenlik tipik olarak yinelenen araştırma-geliştirme ve sermaye altyapısına yönelik ağır ülke içi yatırımlar anlamına geliyordu.’ diye yanıtladı.
İkili kullanım
Stoyanov, Space42’nin odağının bu iki sonucu birleştirmek olduğunu söyledi.
‘Bunu ancak uluslararası işbirliğiyle başarabileceğimize inanıyoruz. Foresight takımyıldızımız bu modeli yansıtıyor ve bölgede ilk egemen ikili kullanım sentetik açıklık radarlı takımyıldız.’ dedi Stoyanov.
Uydular Finlandiya’daki ICEYE ile ortaklıkta üretildi; kritik entegrasyon ve testler Abu Dabi’deki kuruluşun tesisinde tamamlandı.
‘Abu Dabi tesisi, takımyıldız büyüklüğüyle orantılı mevcut egemenlik gereksinimlerini karşılayacak şekilde maliyet bilinciyle ve ölçeklenebilir olarak inşa edildi; tesisin genişletilip gelecek programların talebini karşılayabilme kapasitesi var.’ dedi Stoyanov.
Bulut, toz ve karanlığın içinden
Dünya gözlemine yörüngede hangi yeni teknolojiler uygulanıyor?
‘Son yıllarda en büyük değişim, birkaç büyük genel amaçlı platformdan küçük, uzmanlaşmış uydular ve sentetik açıklık radarından oluşan takımyıldızlara geçiş oldu.’ dedi Stoyanov.
‘SAR uyduları bulut, toz ve karanlığın içinden görüntü alıyor; bu da bölgemiz için ve zamanlama ve hava koşullarına bakılmaksızın tutarlılık isteyen her müşteri için son derece önemli.’ diye ekledi.
İleriye bakıldığında Stoyanov, alçak Dünya yörüngesindeki uyduların kısa ömrünün her yenileme döngüsünün bir yükseltme döngüsü haline gelmesi için bir fırsat olduğunu söyledi.
‘Filoumuzu sürdürmeyi ve genişletmeyi planlarken, sistemin çözünürlük, gecikme, uydu ömrü gibi çeşitli performans ölçütleri genelinde sürekli teknik iyileştirmeler sunmaya çalışacağız.’ dedi Stoyanov.
Yapay zekâ
Bir SAR takımyıldızı, analistlerin ayrılan süre içinde manuel olarak gözden geçirebileceğinden çok daha fazla görüntü üretiyor. Stoyanov’a göre değer, piksellerin kendisinde değil, onlardan çıkarılabilen şeyde yatıyor.
Bu nedenle yapay zekâ, uzaktan algılama verileri için bir ayıklama aracı olarak giderek daha önemli hale geliyor. Stoyanov’a göre hacim, hız ve doğruluk nedeniyle artık çalışmanın tek pratik yolu bu.
Sel, deniz kazası veya tedarik zinciri aksamasına yanıt veren müşteriler bir hafta sonraki rapor yerine dakikalar içinde yanıt istiyor — ‘dakikalar içinde karar kalitesinde istihbarat’ diye açıkladı Stoyanov.
Doğruluk konusunda eğitimli analistler binalar ve deniz taşıtları gibi büyük nesne sınıflandırmasında ve yorumlamada mükemmel olsa da, gözün kolayca kaçırabileceği değişimler var. ‘Her yeni geçişi tarihsel baz çizgisiyle karşılaştıran algoritmalar, bu değişimleri yorgunluk olmadan sürekli yakalıyor’ dedi Stoyanov.
Hibrit model
Vancouver, Britanya Kolumbiyası merkezli Metaspectral’in kurucu ortağı ve CEO’su Francis Doumet, hiperspektral görüntüleri hızla analiz etmek için yapay zekâ teknolojisi geliştiriyor.
Doumet, farklı ulusal uzay ajansları arasındaki işbirliğini ‘oldukça kapsamlı ve bir bakıma eşsiz şekilde açık’ olarak görüyor. Görevler sıklıkla ‘ortak finansman, aletler, uzmanlık ve yer altyapısı’ yoluyla yürütülüyor; bilimsel veriler uluslararası olarak paylaşılıyor.
Doumet’e göre ticari görüntüler ticari lisanslı olduğu ve güvenlik etkileri olabileceği için daha az açık dağıtılıyor; ancak savunma sektöründe uluslararası işbirliğini giderek daha fazla mümkün kılıyor.
Örneğin ABD Uzay Kuvvetleri’nin Taktik Gözetleme, Keşif ve Takip (TacSRT) programı, Doumet’e göre Amerikan şirketlerinden ve müttefik ülkelerden ticari uydu görüntülerini ve analitiğini birleştirerek operasyonel taleplere hızla yanıt veriyor.
‘Bu durum Dünya gözlem sektörünü hibrit bir modele dönüştürdü.’ dedi Doumet. Hükümetler ve müttefikler gereksinimleri ve istihbaratı paylaşıyor; ticari operatörler ise tek bir ülkenin tek başına üretmesi zor veya imkânsız olacak hızda ve ölçekte görüntü ve analitik sağlıyor.
Hiper spektral sensörler
Doumet, hiperspektral sensörlerin mekânsal çözünürlüğündeki iyileşmenin Dünya gözleminde önemli bir ilerleme olduğunu vurguladı.
Daha iyi sensörler, yüksek hızlı sıkıştırma ve optik bağlantılar gibi gelişmiş haberleşme, ‘çözünürlük açığını’ daraltıyor. Yörünge içi yapay zekâ da aynı derecede dönüştürücü.
‘Uydular görüntüleri gerçek zamanlı analiz edebiliyor, ilgili imzaları tanımlayabiliyor ve tüm hiperspektral veri kümesini indirmeyi beklemek yerine uyarı veya kompakt istihbarat ürünleri gönderebiliyor.’ diye açıkladı Doumet.
Spektral parmak izleri
Angie Crews, Colorado Üniversitesi Boulder’daki Ulusal Güvenlik Girişimleri Merkezi’nde baş araştırmacı.
‘Ticari uzaktan algılama endüstrisinde muazzam bir büyüme var.’ dedi Crews. Bu alan daha önce devlet temelliydi. ‘Bu ticari şirketlerin artık tüm Dünya gözlem uydusu takımyıldızlarını konuşlandırabilmesi mümkün; bu da mevcut mimariyi temelden değiştiriyor.’
Crews, Dünya uzaktan algılamanın hiperspektral doğasına işaret etti — Dünya’da olup bitenin ‘spektral parmak izlerini’ alıyor.
‘Endüstrinin bu yeteneklerle ne kadar ilerlediğini görmek etkileyici.’ dedi.
Dengeleme eylemi
‘Dünya gözleminin aldığı yeni yön söz konusu olduğunda bazı muazzam faydalar olduğu gibi düşünmemiz gereken şeyler de var.’ dedi Crews. Uzaktan algılama verileri doğası gereği ikili kullanımlı olabiliyor.
‘Genel olarak giderek daha yetenekli ticari uzaktan algılama sistemlerimizden muazzam faydalar görüyoruz. Ancak bu bazı güvenlik ve yönetişim sorularını da gündeme getiriyor.’ dedi Crews.
Crews’e göre bu bir dengeleme eylemi. Ulusal güvenlik amacıyla bilgiyi güvence altına almanın en iyi yolu nedir, özel Dünya gözlem firmalarının sergilediği yeniliği boğmadan?
Anlamlı bilgi
Colorado Üniversitesi Boulder’daki öğretim rolüne dönen Crews, uzaktan algılama alanında öğrencilere tek bir sensör veya veri kümesinin ötesinde düşünmeyi öğretmenin özellikle önemli olduğunu söyledi.
‘Yeni nesil farklı algılama teknolojilerinin nasıl çalıştığını anlamalı ve aynı zamanda çok büyük veri kümeleriyle çalışıp yapay zekâ ve makine öğrenmesiyle anlamlı bilgi çıkarmayı bilmeli.’ dedi Crews.
‘Öğrencileri eleştirel düşünme konusunda da eğitmemiz ve yapay zekânın sınırlamalarının farkında olmalarını sağlamamız gerekiyor. Temel fizik anlaşılmalı ve sonuçlar doğrulanmalı, böylece öğrenciler sonuçları uygun şekilde kullanıp yorumlayabilsin.’ diye sözlerini tamamladı.
