Grönland, 1,7 milyon kilometrekarelik alanı kaplayan ve en kalın noktasında 3 kilometreden fazla kalınlığa ulaşan geniş bir buz tabakasıyla örtülü. Tüm bu buzun altında insan gözünün doğrudan hiç görmediği bir manzara uzanıyor. Bu gizli ana kayayı haritalamak için geliştirilen yeni bir yöntem ise bugüne kadarki en detaylı ve en doğru görünümü ortaya çıkardı.
Yeni harita, Grönland Buz Tabakası’nın altında oyulmuş geniş bir vadi ağı gösteriyor. Bu oluşumların çoğu, üstlerindeki buzun büyük kısmından çok önce oluşmuştu; bu durum adanın jeolojik tarihi için yeni bir bağlam sunuyor ve bilim insanlarının buz tabakasının geleceğine ilişkin projeksiyonlarını rafine etmelerine yardımcı olabilir. Bilim insanları, yeni haritalanan vadileri NASA öncülüğünde Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan bir makalede açıkladı.
Yukarıda gösterilen harita, Ice Flow Perturbation Analysis yani Buz Akışı Bozulma Analizi adı verilen bir yöntemden türetildi. Buz bir vadi ya da sırtın üzerinden aktığında topografya, buz yüzeyinde soluk bir iz bırakıyor. Uydu araçları buz yüzeyini ince ayrıntıyla haritalıyor ve bilim insanları bu ince tümsek ve çukurları kullanarak altta gömülü manzaranın şeklini çıkarabiliyor. Çalışma, buz tabakası altındaki arazi topografyasının yüksek çözünürlüklü veri seti olan BedMachine Greenland’ın gelecekteki sürümlerini iyileştirmeyi amaçlıyor.
Tekniği kullanarak araştırmacılar Grönland Buz Tabakası’nın altında 1.943 buzaltı vadisini elle haritaladı; bunların yaklaşık üçte biri yeni tanımlandı. BedMachine Greenland’da yer alan vadilerin yaklaşık yarısı, özellikle buz tabakasının kenarına yakın olanlar, bu haritaya göre gösterdiğinden daha da içerilere uzanıyor; bazı durumlarda yüzlerce kilometre daha içeride.
Yeni haritanın bazı yönleri, Grönland manzaralarının nasıl oluştuğuna dair mevcut anlayışla uyumlu. Örneğin birçok vadi, buz tabakasının ilk oluştuğu düşünülen güney ve doğu yüksekliklerinde başlamış görünüyor. Doğu yüksekliklerinin yakınında harita, buzun altında birbirine bağlı vadilere ve kıyıya doğru artan rölyefe sahip bir dağ silsilesi ortaya koyuyor. Bu alpin tarzı oluşumlar en az Pliyosen döneminden beri buzun altında kalmış olabilir.
Topografyanın diğer yönleri ise daha şaşırtıcı. Analiz, özellikle batı-merkez bölgede uzun, düz ve sürekli olarak güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda hizalanmış çok sayıda vadi olduğunu gösteriyor. Bu yönelim tektonik bir etkiyi işaret ediyor ve suyun akabileceği tercihli yollar oluşturarak vadilerin oluşmasına zemin hazırlıyor. NASA kriyosfer bilim insanı ve çalışmanın ortak yazarı Joe MacGregor, “Bu bizim için bir bilmece” dedi. “Grönland, haklı olarak genellikle diğer tektonik levhaların hareketi ve etkileşimlerine uyum sağlamak için gerektiği şekilde çevrilen eski kayadan oluşan sert bir blok olarak ele alınıyor.”
Ayrı olarak vadilerin dallandığı açılar da kökenleri hakkında başka bir ipucu veriyor. Nispeten geniş dallanma açıları, yüzey suyunun tek başına hareket etmediğini gösteriyor; bunun yerine buz tabakasının oluşmasından önce vadilerin oyulmasına yardımcı olan, sızarak yukarı çıkan ve çevredeki kayayı aşındıran yaygın bir yeraltı suyu ağı muhtemelen rol oynadı.
Bu vadilerin haritalanması buz tabakasını anlamak için önemli. Buz akışı vadilerde yoğunlaşıyor ve burada sonunda buz tabakasının çevresindeki fjordlara dökülen buzullar oluşuyor. Bu da kendini güçlendiren bir döngü yaratıyor: bir vadiden akan buz kalınlaşıyor, kalın buz daha hızlı akıyor ve daha hızlı akış vadiyi daha da derin oyuyor.
Bu oyucu güç özellikle batı Grönland’da belirgin. MacGregor bunu Yosemite’deki buzul tarafından oyulmuş manzaraya benzetti ve Grönland’ın batı kıyısının, kendi ifadesiyle, “El Capitan’dan sonra El Capitan”a benzediğini söyledi.
Vadilerin incelenmesi buz tabakasının geleceği için de önemli. Buz akışı ile vadiler arasındaki ilişki iyi anlaşıldığından bilim insanları, buz tabakası geri çekildikçe akışın zaten var olan vadilerin bulunduğu yerlerde yoğunlaşmaya devam edeceğini bekliyor. MacGregor, “Topografyayı şimdi ne kadar iyi anlarsak” dedi, “önümüzdeki on yıl ya da iki yılın ötesinde, daha hızlı buz akışı Grönland’ın iç kesimlerine yayıldıkça, uzun vadede nasıl görüneceğine dair o kadar iyi bir fikre sahip oluruz.”
