Temiz Eylül akşamlarında gün batımından hemen sonra gökyüzüne baktığımda, gökyüzünün yazdan biraz daha az hissedildiği bir anı sık sık yakalarım. Yine de, yazın hâkimiyetini sürdüren karanlığın üzerinde Vega, Altair ve Deneb — ünlü Yaz Üçgeni'nin üç parlak yıldızı — duruyor.
Tanıdık şekilleri mevsimin üzerimizde sürünüyormuş izlenimi veriyor, oysa daha serin geceler ve daha erken gün batımları başka türlü işaret veriyor. Aslında Kasım ortasına kadar bile Üçgen, gün batımından hemen sonra neredeyse tepede kalıyor. Bu karşıtlık basit ama merak uyandıran bir soruyu doğuruyor: Bu parlak göksel işaret sonbahara kadar bu kadar belirgin kalıyorsa, neden hâlâ Yaz Üçgeni diyoruz?
Neden sadece Sonbahar Üçgeni demiyoruz?
Neden yaz'a ait
Cevap takvimde değil, Üçgen'in bir yaz gecesi boyunca gökyüzünde nasıl hareket ettiğinde yatıyor. Asıl neden, bu dönemde Üçgen'in tüm gece görünür kalmaması. Şafak vakti batı-kuzeybatı ufku ötesine düşmeye başlıyor. Yazın ise gün batımından şafağa kadar bizimle kalıyor: gece çökerken doğu-kuzeydoğuda belirgin, gecenin ortasında neredeyse tepede ve gün doğumu yaklaşırken batı-kuzeybatıda alçalıyor.
Mesafe ve parlaklık meselesi
Üçgen'i oluşturan yıldızlar — Vega, Altair ve Deneb — bizden çok farklı uzaklıklarda bulunuyor, bu yüzden görünen parlaklıkları gerçek ışıldamaları hakkında yanıltıcı bir izlenim verebiliyor.
Üçünden en yakını Altair, 16,7 ışık yılı uzaklıkta, ardından 25 ışık yılı uzaklıktaki Vega geliyor. Deneb ise çok daha uzakta, yaklaşık 1.600 ışık yılı ötede; çeşitli kaynaklar 1.400 ile 2.600 ışık yılı arasında gösteriyor. Deneb'den gördüğümüz ışık Roma İmparatorluğu'nun son günlerinde yola çıkmış olabilir, yine de +1,3 parlaklığıyla birinci kadirde parlıyor çünkü parlak bir mavi süperdev, Güneş'ten en az 55.000 kat daha güçlü.
Ancak görünen üstünlükleri büyük ölçüde mesafenin bir sonucu: Vega ve Altair yalnızca birkaç düzine ışık yılı uzakta, Deneb ise Dünya'dan binlerce ışık yılı ötedeki bir yıldız feneri gibi. Deneb'in yanında Vega ve Altair, kıyasla el feneri gibi kalıyor.
"Vega" nasıl söylenir
Yaz Üçgeni hakkındaki bu tartışmaya devam etmeden önce, 1997 yapımı bilimkurgu draması Contact'tan sonra özellikle dikkat çeken Vega'nın telaffuzuna kısaca değinmek faydalı. Carl Sagan'ın 1985 tarihli romanından uyarlanan filmde, Jodie Foster'ın canlandırdığı astronom Dr. Ellie Arroway, Vega'dan gelen asal sayı dizisi içeren bir radyo sinyali keşfediyor.
Film boyunca yıldız "Vey-gah" diye telaffuz ediliyor, belki de 1970'lerde satılan Chevrolet'in Vega adlı küçük otomobiline gönderme yapıyor. Astronomlar ise farklı bir telaffuz kullanıyor.
Geleneksel astronomik telaffuz Vē-ga, vurgu ilk hecede. Profesyonel astronomi kullanımında Dr. Arroway ve meslektaşları büyük olasılıkla "Vee-ga" der, "Vey-gah" demezdi. Yıldız isimleri konusundaki bilgisiyle saygı gören George Lovi (1939—1993), sık sık "Vee-ga bir yıldızdır ve Vey-gah bir otomobildir" diye hatırlatırdı.
Yaz Üçgeni'ni kim adlandırdı?
Vega, Deneb ve Altair'den oluşan parlak üçlüye Yaz Üçgeni adını kimin verdiği konusunda uzun süredir tartışma var. Efsanevi İngiliz astronom Sir Patrick Moore (1923—2012) "1958'de BBC'de bir televizyon yayını sırasında Yaz Üçgeni takma adını tanıttım ve herkes şimdi bu terimi kullanıyor, tamamen resmi olmamasına rağmen" yazıyor. Yine de H.A. Rey (1898—1977) 1952 tarihli gökyüzü rehberi The Stars — A New Way to See Them'de üç yıldıza "dik üçgen" demiş, 1954 çocuk kitabı Find the Constellations'ta ise Yaz Üçgeni adını kullanmış.
Bazıları terimin II. Dünya Savaşı sırasında ABD denizci eğitim kılavuzlarıyla yaygınlaştığına inanıyor. İlginçtir ki astronom Oswald Thomas (1882—1963) Vega, Altair ve Deneb'i 1920'lerin sonlarında "Grosses Dreieck" ("Büyük Üçgen") olarak tanımlamış, 1934'te ise "Sommerliches Dreieck" ("Yazsal Üçgen") demiş.
Joe Rao, New York'taki Hayden Planetarium'da eğitmen ve konuk konuşmacı olarak görev yapıyor. Yazılarını Natural History dergisi, Sky and Telescope, The Old Farmer's Almanac ve diğer yayınlar için yazıyor.
