Shubnam yeni bir eve taşınmak için kutuları paketlerken arkadaşı ona bir Instagram videosu gönderdi. Görüntü yalnızca birkaç saattir yayındaydı ama birkaç gün öncesine aitti; bu ilkbaharda Hindistan'da trans bireyler için yasal tanınmayı daraltacak bir yasa tasarısına karşı düzenlenen Delhi'deki bir protestoda kaydedilmişti.
Orada, öfke tuzağı videolarıyla tanınan bir içerik üreticisi 38 yaşındaki transfeminine grafik tasarımcı ve eğitimci Shubnam'a yaklaşmıştı. Tek seçilmiş bir ad kullanan Shubnam, kafa tıraşlı ve yeşil bir sari giymişti; üretici neden "kadın kıyafeti" giydiğini sordu. Shubnam ona uzak durmasını söyledi. Video eline ulaştığında ancak o zaman değişimi Meta akıllı gözlüklerle, sıradan Wayfarer'lara benzetilerek kaydedildiğini fark etti.
Alaycı bir reel'e monte edilen görüntü milyonlarca izlenme, transfobik taciz, tepki videoları ve yapay zekâ destekli mem'ler çekti. Instagram'dan X'e ve YouTube'a yayıldı. Kopyaları bugün hâlâ çevrimiçi.
Shubnam için video büyük zarar yarattı. "Tek bir rızasız videonun, kendi başıma yaptığım iki on yıllık ilerlemeyi geri sarması yetti" dedi MIT Technology Review'a. "Bir an, yaşadığım bu tüm yetişkin hayatın uzun bir lucid rüya gibi olduğu ve o cahil queer çocuk olarak tekrar uyanacağım hissine kapıldım." O zamandan beri mahallesinin dışına sariyle çıkmadı.
Uzmanlar, akıllı gözlükler yaygınlaştıkça benzer sıkıntıları daha çok kişinin yaşayacağı konusunda uyarıyor. Ve gizli kayıt ve rıza olmadan görüntülerin dolaşımının zaten yaygın olduğu Hindistan'da mahremiyet sorunlarının özellikle keskinleştiğini söylüyorlar.
Ülkede siber takip, seksen şantajı, deepfake ve diğer çevrimiçi istismar biçimleri artıyor. Hindistan kolluk kuvvetlerinin de yüz tanıma sistemleri ve kendi yapay zekâ destekli akıllı gözlükleri de dahil olmak üzere yapay zekâ destekli gözetim araçlarını giderek benimsemesi nedeniyle akıllı gözlükler gibi teknolojilerde bir yaptırım olasılığı zayıf.
Adaletsiz bir yük
Uluslararası bir araştırma firması olan International Data Corporation'a göre akıllı gözlükler Hindistan'ın giyilebilir cihazlar pazarındaki en hızlı büyüyen cihazlar arasında. Ülkenin en büyük telekom şirketlerinden Reliance Jio, bu yıl sonlarında Meta'nın gözlüklerinin rakibi olarak 105 doların altında bir model piyasaya süreceğini söylüyor; Meta'nın en yeni modeli Hindistan'da 420 dolar fiyatla satılıyor.
Temel mahremiyet sorunu bu kameraların kamera gibi görünmemesi; hedefler kaydedildiklerini fark etmeyebiliyor. Oxford Saïd Business School'da mahremiyet ve yeni teknolojileri inceleyen araştırmacı Janusz Świerczyński'ye göre Meta, insanların müdahalelerden korunması sorumluluğunu üstlenmiyor.
"Artık beklentinin giderek daha fazla izleyicilerin kendilerini koruması yönünde olduğu görülüyor" diyor. Bu, kayıt sırasında aktifleşen gözlük çerçevesindeki küçük LED'i fark etmelerini gerektiriyor. Świerczyński'ye göre Meta ayrıca kullanıcıların sorumlu davranmasına güveniyor. Reliance Jio, yaklaşan gözlükleriyle ilgili mahremiyet sorunlarına dair yorum talebine yanıt vermedi.
Üreticiler Meta'nın gözlüklerindeki kayıt ışığını atlatmanın yollarını zaten gösterdi. Eğitimler, LED'i kapatıp kaydın devam etmesini sağlama yöntemlerini gösteriyor. Mart ayında Wired, ışığı fiziksel olarak devre dışı bırakan veya tamamen kaldıran "gizli mod" modifikasyonları için bir pazar olduğunu belgeledi.
Bütün bunlar gizli kaydı kolaylaştırıyor ve riskler eşit dağılmıyor. Świerczyński, fark edilmez cihazların rıza olmadan görüntü yakalayıp dolaştırdığı durumlarda kadınların ve diğer marjinal grupların daha büyük zarar gördüğünü söylüyor; Shubnam'a olan da buydu.
Daha büyük sorun ise Hindistan'da akıllı gözlüklerin sıradan insanları viral "şakaların" hedefi yapmak için kullanılmasının ötesinde polis gözetimi aracı olarak da benimsenmesi.
Haziran'da binlerce genç, ülkenin eğitim sistemi sorunlarını protesto etmek için toplandığında Delhi polisi onları kaydetmek için Meta akıllı gözlük kullandı. Eski Jawaharlal Nehru Üniversitesi Öğrenci Birliği başkanı Aishe Ghosh'un Delhi Yüksek Mahkemesi'ne sunduğu dilekçeye göre polis protestocuları haftalarca sürekli filmlemiş, yemek yerken ve dinlenirken bile. Dilekçede ayrıca polisin öğrenci göstericilerin görüntülerini ailelerine ve okullarına gönderecekleri tehdidinde bulunduğu iddia edildi.
Temmuz'da Hindistan Başsavcısı davayı mahkemede "lüks bir dava" olarak reddetti. Öğrencilerin şikâyetlerini araştırmak yerine polis öğrencilerin üzerine gitti ve isyan, kamu görevlilerine saldırı ve kamu malına zarar da dahil olmak üzere 10 ceza soruşturması açtı. Anonim kalma koşuluyla MIT Technology Review'a konuşan bazı göstericiler, polislerin taktığı Meta AI gözlüklerdeki LED'i hiç görmediklerini söyledi.
Rıza olmadan film çekmek
Meta, korumasının işlediğini savunuyor. Şirket MIT Technology Review'a, "Her çiftte, kaydedip paylaşabileceğiniz bir fotoğraf veya video çekerken yanıp sönen bir yakalama LED'i var; kapatılamıyor ve biri LED'i kapatır veya hasar verirse kamera devre dışı kalıyor" dedi. Şirket ayrıca kullanıcıların yasaya uymaktan ve insanların mahremiyetine saygı göstermekten sorumlu olduğunu söylüyor.
Bu yaklaşım özellikle Hindistan'da riskli; film çekme ve rıza konusundaki normlar hâlâ büyük ölçüde tartışmalı ve dijital okuryazarlık eşitsiz. Meta ve YouTube ile çevrimiçi içerikten zarar görenlere destek için çalışan bir güvenlik ortağı olan Meri Trustline'da danışman Sameer Parmar'a göre bu durum böyle.
"Donanım gelişiyor ama ülkenin rıza konusundaki zayıf anlayışı görünmez bir kameraya çok daha fazla zarar verme alanı tanıyor" diyor. Basitçe kamusal bir alanda bulunmak, fotoğraflanmaya veya filme alınmaya zımni rıza olarak görülüyor. Yardım hattının gizli kayıt ve rızasız görüntü içeren vakalarda artış gördüğünü söylüyor.
"Bu erişimin ihlalleri önemli ölçüde arttı ve Hindistan'da daha da artması bekleniyor" diyor. İnsanlar tıbbi ortamlarda, özel karşılaşmalarda ve kamusal alanlarda kaydediliyor. İtiraz edecek gücü daha az olanlar özellikle savunmasız.
"Ya trolling ya da onlara şaka yapıp sonra kaydetmek" diyor. Tacizciler "bu teknolojiyle kolaylaştırılan zararın nasıl işlediğini pek anlamayan veya daha duyarlı olan kişileri hedefliyor."
Hindistan'da yasa bu yeni zarar türüne yetişemedi, Internet Freedom Foundation'ın kurucu direktörü ve avukat Apar Gupta'ya göre. "Hindistan'daki voyeurizm ve mahrem görüntülerin paylaşılmasına karşı yasalar büyük ölçüde daha tanınabilir istismar biçimleri etrafında tasarlandı" diyor, birinin soyunurken, tuvaleti kullanırken veya cinsel bir eylemde bulunurken gizlice filme alınmasını örnek gösteriyor. "[Yasalar] birinin sıradan bir kamusal ortamda gizlice filme alınıp görüntünün ardından onu aşağılamak için kullanılması durumunda sınırlı koruma sunuyor" diyor.
Sosyal medya platformlarının kuralları akıllı gözlüklerle çekilen zararlı içeriğin kaldırılması için başka bir yol sunsa da bu anında bir çözüm değil. "Hindistan'daki mevcut kurallara göre platformlar belirli şikâyetlere 36 saate kadar süreyle yanıt verebiliyor; bu süre bir videonun indirilmeye, kopyalanmaya ve başka yerlerde dolaşıma girmesine yetecek kadar uzun olabilir" diyor.
Rıza olmadan film çekme sorunu büyüyecek gibi görünüyor. Financial Times'a göre yeni Meta gözlüklerinin bazı iç prototiplerinde, gözlüklerin daha sonra gördüklerini veya duyduklarını hatırlamasını sağlayan, giyenin çevresini sürekli fotoğraflayan ve dinleyen yapay zekâ özellikleri bulunuyor. Bu işlevler harici kayıt göstergesini etkinleştirmeyecek; böylece izleyicilerin kendileri hakkında bilgi toplanıp toplanmadığını bilmeleri imkânsız hale gelecek.
Meta, fotoğraf çekmek veya video kaydetmek gibi aktif yakalama için LED'i korumayı planladığını, ancak çevreyi yorumlayan yapay zekâ özellikleri için değil, söyledi. Savunması, sürekli yanıp sönen bir ışığın zamanla o kadar yaygın hale geleceği ki insanlar onu fark etmeyi bırakacak olması.
Ama bu mantık toplumu sürekli bir yetişme oyununa sokma riski taşıyor, Boston Üniversitesi'nde hukuk profesörü Woodrow Hartzog'a göre. "Teknoloji şirketlerinin bu araçları toplumun tehdide anlamlı şekilde uyum sağlamasından daha hızlı piyasaya sürme konusunda inanılmaz bir yeteneği var" diyor. "Toplum yetişene kadar zaten bir normalleşme derecesi oluşmuş oluyor."
Shubnam için tehlike insanların kaydedilmeye alışmasının ötesinde. Asıl mesele insanların, asla dünyaya koymayı seçmedikleri kendilerinin versiyonlarını görmeye alışmaları.
"Kendim oluşturmadığım veya onay vermediğim bir anlatı çerçevesinde anlaşılmak; bu dayatılan tanınma, insanların seni nasıl tanıdığı konusunda güçsüz hissetmene neden oluyor" diyorlar.
