Bir enerji türü en ucuz, en güvenli ve en temiz seçenek hâline gelirse, ekonominizi ona göre ayarlamaz mısınız?
Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) geçen hafta yayımladığı ve küresel elektrifikasyon eğilimini inceleyen raporun arkasındaki fikirlerden biri bu. IEA Başkanı Fatih Birol, rapordaki bazı kavramları ertesi gün Birleşmiş Milletler'de anlattı.
"Enerji dünyasında uzun yıllar önümüzde üç seçenek vardı. En güvenli enerji seçeneğini mi seçeyim? En ekonomik olanı mı? Yoksa en temiz olanı mı?" diye sordu Birol. "Seçim yapmak, ödünler vermek zorundaydık. Ama bugün dünyaya baktığımızda, yıllardır ilk kez bu üç hedef aynı çizgide buluşuyor."
Birol'un kastettiği, enerji ve ekonomi araştırmalarında kaynak ve sistemlerin maliyet, güvenlik ve çevresel etki arasında dengelenmesi gerekliliğini anlatan "enerji üçlemesi" kavramı. Birol'a göre bu önceliklerin giderek aynı yönde hizalanmasında İran savaşının da payı var; savaş akaryakıt fiyatlarını yükseltti ve enerji güvenliği kaygılarını derinleştirdi.
Dünyanın önde gelen enerji araştırma kuruluşunun başındaki ismin elektrifikasyon konusunda bu kadar iyimser olması dikkat çekici. Ben de bu hafta enerji araştırmacılarına ulaşıp tepkilerini aldım.
Ama önce birkaç rakam:
100 dolarlık benzinle içten yanmalı motorlu bir otomobil 862 mil giderken, 100 dolarlık elektrikle bir elektrikli araç 2.310 mil yol alıyor — yani elektrikli aracın neredeyse üç kat avantajı var.
Ev ısıtmasında ise 100 dolar, gazlı kombiye 30 günlük ısıtma sağlayacak kadar yakıt alıyor; aynı parayla bir ısı pompası 42 gün ısıtabiliyor — ısı pompasının yüzde 40 üstünlüğü söz konusu.
Bu rakamlar IEA raporundan alınan 2025 küresel ortalamaları. Benzin ve doğalgaz fiyatlarındaki artış elektrik maliyetlerindeki yükselişi aştığı için bugün aradaki fark muhtemelen daha da büyük.
Küresel elektrifikasyon eğilimleri de aynı hikâyeyi anlatıyor. IEA'ya göre dünya, 2000 yılında nihai enerjisinin — yani son kullanıcının tükettiği enerjinin — yüzde 16,7'sini elektrikten karşılıyordu; bu oran 2025'te yüzde 23,4'e çıktı.
Bu dönemde en büyük değişim Çin'de yaşandı, en küçük değişimlerden biri ise Kuzey Amerika'da görüldü. Bu fark büyük ölçüde yenilenebilir enerji kullanım düzeylerine ve elektrikli araçların benimsenmesine bağlanıyor.
Ancak enerji sistemleri araştırmacılarına göre bu, elektrifikasyonun kaçınılmaz olduğu anlamına gelmiyor.
"Bugünkü enerji sistemini bir Rorschach testi gibi görüyorum" diyor Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da inovasyon ve kamu politikası profesörü David Victor.
Bununla kastettiği şu: Farklı insanlar farklı şeyler görüyor. Üçlemenin aynı çizgide buluştuğu şeklinde bir okuma yapmanın mümkün olduğunu kabul ediyor, ama hâlâ pek çok engel görüyor.
Örneğin ağır kamyonlar, deniz taşımacılığı ve uçaklarda elektrifikasyona hızlı bir geçiş beklemiyor. Ticaret engellerinin de elektrifikasyonu baltalayabileceğini düşünüyor; ülkeler Çin güneş panelleri gibi ithal ürünlere bel bağlamak yerine kendi mallarını üretmenin avantajlarını görüyor.
"Ödünleşimlerden kaçış yok" diyor Victor.
Notre Dame Üniversitesi'nden enerji sistemleri araştırmacısı Emily Grubert'e göre bu ödünleşimlerin bir kısmı siyasi; seçilmiş yetkililer ve köklü sektörler elektrifikasyonu yavaşlatmaya çalışıyor.
"Bence [Birol] temelde haklı, ama geçişin hızla ve kendiliğinden gerçekleşmemesinin nedeni, onun kastettiği 'biz'in, kararları gerçekten veren 'biz' olmaması" diye yazdı Grubert e-postayla gönderdiği yanıtta.
Ona göre bazı karar alıcılar belirli sektörlerin kârını önceliklendiriyor; bu da çoğu zaman kömür, doğalgaz ve petrol gibi yakıtların kayırılması ve daha temiz kaynaklara geçişin yavaşlatılması anlamına geliyor.
Grubert'ın tarifi, fosil yakıt sektörlerinin siyasi nüfuz sahibi olduğu pek çok ülkeye uyuyor; buna Amerika Birleşik Devletleri de dahil.
Rice Üniversitesi Baker Kamu Politikası Enstitüsü Enerji Çalışmaları Merkezi'nin kıdemli direktörü Kenneth Medlock III ise elektrifikasyonun maliyet ve faydalarının eksiksiz değerlendirilmesinin hayati olduğunu söylüyor.
"Aslında bugünkü tablodan çıkarılacak ders, enerji seçeneklerini ve belirli enerji türlerinin tedarik zincirlerini çeşitlendirmek; ama bunu mümkün olan en düşük maliyetle yapmak" dedi.
Medlock'a göre elektrifikasyon lehine yapılan argümanlar, sistemleri kurmanın yüksek başlangıç maliyetlerini yeterince hesaba katmıyor. Rüzgâr ve güneş enerjisi bunun iyi bir örneği: İşletme maliyetleri düşük ama kurulumları pahalı. Fosil yakıt santrallerinin kurulumu da pahalı; ama onun asıl vurgusu, her seçeneğin avantajlarının beraberinde dezavantajlar getirdiği.
En zengin ekonomilerin dışında elektrifikasyon tezini savunmak daha da zor, diyor İngiltere'deki Bristol Üniversitesi'nden küresel iklim yönetişimi ve kamu politikası profesörü Chuks Okereke.
"Bazen iyimserlik çabasında işi fazla basitleştiriyor ve önemli bağlamları göz ardı ediyoruz" dedi.
Okereke, haziran ayında Energy Economics dergisinde yayımlanan bir makalenin başyazarıydı. Makale, Nijerya'da fosil yakıtların ve yüksek kirlilik yaratan kalkınmanın, daha temiz alternatiflere kıyasla kısa vadede ekonomik olarak nasıl mantıklı göründüğünü ortaya koyuyor. Nedenlerden biri altyapının yüksek başlangıç maliyeti.
Enerji geçişinin Nijerya ekonomisi için net bir kazanç olabilmesi, dünyanın zengin ülkelerinin ve uluslararası kuruluşların destek sağlamasına bağlı.
Birol, BM'deki konuşmasını 2035'e kadar nihai enerjide yüzde 35 elektrifikasyon hedefini anlatarak bitirdi. Bu hedef, haziran ayında Almanya'nın Bonn kentinde iklim politikacılarının gündemindeydi ve kasım ayında Antalya'da düzenlenecek COP31'de de masada olacak.
Birol'a göre hedef iklim değişikliği konferansında kabul edilirse, dünyaya izlenecek yol hakkında "çok güçlü ve net bir sinyal" verecek.
Birol, dünyanın enerji geçişinin sorunlarını çözdüğünü iddia etmiyor. Söylediği şu: Birbirleriyle yarışan öncelikler eskisinden daha uyumlu hâle gelmeye başladığında, bu devasa zorluk biraz daha kolaylaşıyor.
Bu önemli, çünkü elektrifikasyon ile karbonsuzlaşma el ele gidiyor. Kömür, petrol ve gazla çalışan neredeyse her şeyin elektriğe geçirilmesi, aynı anda da şebekenin karbonsuz kaynaklarla çalışır hâle getirilmesi anlamına geliyor. Bunların hiçbiri kolay olmayacak.
Bu yazı ilk olarak iklim, enerji ve çevre konularını haberleştiren kâr amacı gütmeyen ve tarafsız haber kuruluşu Inside Climate News'te yayımlandı. Bültenlerine buradan abone olabilirsiniz.
