Mayıs 2021’de ABD Gıda ve İlaç Dairesi, böbrek ve akciğerleri sıkça etkileyen nadir otoimmün bir vaskülit formu için deneysel bir ilaçla ilgili uzun bir brifing dokümanı yayımladı. Kurum ilacın onaylanıp onaylanmayacağı konusunda kararsızdı ve bağımsız bir danışma komitesinin görüşünü istemişti. Tartışılan konulardan biri de ilacın mevcut tedavilerden anlamlı şekilde daha iyi olup olmadığıydı.
California merkezli biyoteknoloji şirketi ChemoCentryx’in yürüttüğü çalışmaya katılanlarda bir yıl sonunda semptomların kısmen daha yüksek oranda gerilediği görüldü. FDA’ya göre sonuçların yorumlanması zordu çünkü çalışma tasarımı yeterince iyi değildi. Danışma komitesindeki bazı üyeler benzer görüşü paylaştı. Bir üye ilacın etkisinin “bu çalışma tarafından yeterince doğrulanmadığını” söyledi.
Aynı zamanda birçok hasta ve bazı hekimler veride, steroidlere olan bağımlılığı azaltabilecek potansiyel faydalı bir ilaç görüyordu. Steroidler son derece etkili olsa da sıklıkla ciddi yan etkilere yol açıyor.
Danışma komitesi dar bir oyla onayı tavsiye etti ve FDA 7 Ekim 2021’de bu görüşü izleyerek ilacı onayladı. Tavneos adıyla pazarlanan ilaç kliniklere yayılmaya başladı. Onaydan bir yıl sonra ChemoCentryx, dünyanın en büyük ilaç şirketlerinden Amgen tarafından satın alındı. Drugs.com’a göre ilacın maliyeti bugün bile yılda 220.000 dolar. 2025 mali yılında Tavneos satışları yarım milyar dolara yaklaştı.
Bu finansal kazanç, FDA’nın bugün ChemoCentryx çalışanlarının ajansa sunulan kilit çalışmadaki verileri manipüle ettiğine inandığı kanıtı ortaya çıkaran bir yatırımcı davasının gölgesinde gerçekleşti. Yılın Nisan ayında FDA, ciddi ve bazen ölümcül karaciğer hasarı bildirimlerine dayanarak Tavneos’un ABD pazarından geri çekilmesini öneren bir mektup gönderdi ve ilacın işe yaradığına dair “esaslı kanıt” bulunmadığını savundu.
Bu gelişmeler dramatik bir zincirleme etki yarattı. Bu yaz New England Journal of Medicine, klinik denemeyi ve Tavneos’u anlatan makaleyi geri çekti ve ilaç Avrupa Birliği’nde piyasadan çekildi. Birleşik Krallık’ın da ürünü piyasadan kaldıracağı açıklandı. 29 Ekim’de davaya ilişkin önerilen 69 milyon dolarlık uzlaşmanın görüşülmesi için Zoom üzerinden bir duruşma yapılması bekleniyor.
Ama Tavneos’un ABD’deki akıbeti kesin değil. Amgen eleştirilere karşı çıktı ve ChemoCentryx’in veri yönetimi ayrıntıları ne olursa olsun ilacın reklam edildiği gibi çalıştığını ve piyasada kalması gerektiğini savundu. Temmuzda şirket FDA’ya “TAVNEOS’un sürekli bulunabilirliğini destekleyen kanıtların bütünü” ifadesini taşıyan 104 sayfalık bir belge sundu.
Bazı hastalar ve akademik uzmanlar da ilacın önemli bir tedavi seçeneği olduğuna inanıyor. “Bu etkili görünen bir ilaç” diyen University of California San Francisco epidemiyoloğu Eric Roberts, Tavneos’un bağımsız bir kayıt çalışmasının ortak yazarı.
Anlaşmazlık, FDA’nın etkinliği belirsiz ilaçları düzenleme konusundaki uzun süredir devam eden mücadelesini yansıtıyor. Reshma Ramachandran, hekim ve Yale Collaboration for Regulatory Rigor, Integrity, and Transparency’nin eş direktörü. Daha sıkı çalışmalar olmadan, ilaç piyasaya çıkmadan önce ya da sonra, “bu ilaçların gerçekten işe yarayıp yaramadığına dair belirsizlik içinde yaşamaya devam edeceğiz” diye endişeleniyor.
Amerikalı tüketiciler için Tavneos vakası, özellikle kilit denemeyi nispeten küçük bir şirket yürüttüğünde ve tek bir ilacın başarısına çok şey bağlı olduğunda ilaç onaylarının bütünlüğünü güvence altına almak için var olan önlemler hakkında güçlü sorular doğuruyor.
Chloe Cusano, bu yılın Aralık ayında bacaklarında dayanılmaz ağrı ve merdiven çıkmak ya da köpeğinin su kabını almak gibi rutin işlerde nefes darlığı nöbetleriyle sarsıldığında 20 yaşında bir üniversite öğrencisiydi. Acil servise gittikten sonra iki haftadan fazla hastanede kaldı ve ANCA ile ilişkili vaskülit ya da AAV tanısı aldı. Bağışıklık sisteminin kendi kan damarlarına yanlışlıkla saldırdığı nadir hastalıklar grubunun ortak adı bu. İlk tanımlandığında durum genellikle ölümcüldü.
Son kırk yılda bilim insanları birçok AAV hastasının nispeten normal bir yaşam süresine sahip olmasını sağlayan ilaçlar geliştirdi. Hastalık özellikle böbrek ve akciğerlerde organ yetmezliğine hızla yol açabildiği için hastalar hemen yüksek doz steroidle başlıyor. Genellikle altta yatan hastalık sürecini hedefleyen daha yavaş etkili ilaçlar da kullanılıyor.
Steroidlerin ciddi yan etkileri var. Steroid kullanmaya başladıktan bir buçuk ay içinde Cusano 40 kilo aldı. Duyguları “tamamen çılgına döndü”, yoğun üzüntüden öfkeye savruldu. Uykuya dalmakta zorlandı, uyuduğunda ise bir diğer yan etki olan kabuslar tarafından rahatsız edildi. “Hiç sevmedim” diye hatırlıyor.
AAV hastaları aylarca hatta yıllarca steroid kullanma ihtiyacı duyabiliyor ve Tavneos’un kullanımı azaltması ya da yerine geçmesi gerekiyordu.
Duke University School of Medicine’de romatolog ve araştırmacı David Pisetsky, ChemoCentryx deneme verilerini değerlendiren FDA danışma komitesindeydi. Onayı tavsiye etmeye karşı oy verdi. Kısmen kontrol grubundaki birçok hastanın gerçek dünyada iki kez alacağı rituksimab’ı steroidlerle birlikte sadece bir kez aldığı için. Deneme tasarımı, Pisetsky’ye göre sonuçları yorumlamayı zorlaştırdı.
Rheumatology dergisindeki bir editoryal yazıda Medical College of Wisconsin Vasculitis Programı tıbbi direktörü Mike Putman ve ortak yazarları benzer bir noktaya değindi: Karşılaştırma grubundaki hastalar mevcut standart bakıma uygun tedavi almadı. Putman Undark’a gönderdiği e-postada “Çalışma yapıldığında ‘standart bakım’ ne olurdu sorusu biraz tartışmalı” diye yazdı. “O noktada rituksimab’ı bakım tedavisi olarak henüz net şekilde belirlememiştik, çoğu kişi zaten öyle yapıyordu.”
Danışma komitesinin diğer üyeleri ikna oldu. Thomas Jefferson University’de klinik farmakolog ve araştırmacı Walter Kraft onay için evet oyu verdi. Toplantıda “Kanıtlar sınırlı olsa da toplumsal ve terapötik hedefleri karşılıyor” dedi. Başka bir deneme talep etmenin ilacın onayını birkaç yıl geciktirebileceğini ekledi.
Ama o oyu, Undark’a verdiği son röportajda söylediğine göre, “sponsorun yol kurallarına uyduğu varsayımına” dayanıyordu.
Günümüzde FDA tarafından onaylanan önemli sayıda ilaç, piyasada az ya da hiç ilacı olmayan küçük bir şirkette başlıyor. Cornell Üniversitesi ekonomisti Sean Nicholson’a göre büyük şirketler artık çığır açan bilimin “çevik, küçük girişim biyoteknolojilerinden” gelme olasılığının daha yüksek olduğunu fark etti, bu yüzden rekabet etmek yerine küçük şirketle satın alma ya da ortaklık yolunu seçiyor.
ChemoCentryx’in Amgen tarafından yaklaşık 4 milyar dolara satın alınması da böyle oldu; satın alma FDA’nın Tavneos onayını vermesinden bir yıl sonra gerçekleşti.
İlacı piyasaya sürerken küçük şirketler büyük şirketlerden biraz farklı teşviklerle karşı karşıya. Duke University Fuqua School of Business sağlık ekonomisti David Ridley’e göre, boru hattında birçok ürünü olan büyük bir şirket pahalı son aşama testlerine yatırım yapmak yerine deneysel bir ilacı daha kolay terk edebilir. “Küçük şirketlerin kaybedeceği daha çok şey var” diye yazdı Undark’a gönderdiği e-postada. “Bütün şirket söz konusu olabilir. Bu aciliyet onları daha sıkı çalışmaya ve daha hızlı ilerlemeye itebilir.” “Nadir durumlarda” diye ekledi, “köşe kesebilirler.”
Mayıs 2021’de Tavneos’un onayı kesin değildi. FDA danışma komitesi toplantısı için brifing dokümanını yayımlamasının hemen ardından ChemoCentryx’in hisse değeri düştü ve hissedarlar menkul kıymet dolandırıcılığı nedeniyle dava açtı.
Dört yıl sonra, davanın bir parçası olarak sunulan bir rapor, ChemoCentryx’in aslında yol kurallarına uymadığını öne sürdü. Rapora göre şirketin kendi deneme analizi başlangıçta Tavneos alan hastaların bir yıl sonunda remisyona ulaşma oranının olağan tedaviyi alan hastalardan daha iyi olmadığını bulmuştu.
Şirket çalışanları deneme verilerini açtıktan sonra — hangi katılımcının ilacı hangi katılımcının plasebo aldığını gördükten sonra — remisyon durumunun yeniden değerlendirileceği bir avuç hasta seçti. FDA’nın deyimiyle bu yeniden değerlendirme, çalışmanın protokolünü ihlal etti. Ayrıca ajansa göre hastalar şirketin onay için ihtiyaç duyduğu sonucu elde etmesi için seçildi.
ChemoCentryx, orijinal sonuçları ve verileri yeniden değerlendirdiği gerçeğini FDA’ya bildirmemişti.
Aralık 2025’te Tracy Beth Høeg, FDA’nın İlaç Değerlendirme ve Araştırma Merkezi’nin yani CDER’in geçici direktörü oldu.
Undark’a gönderdiği e-postada Høeg, bu konunun kendisine nasıl ulaştığına dair ayrıntıları yasal olarak paylaşamayacağını belirtti. Ama “CDER geçici direktörü olarak kilit rollerimden biri herkesin kapımın açık olduğunu bilmesini sağlamaktı ve özellikle halk sağlığını etkileyebilecek konularda CDER çalışanlarını benimle açıkça konuşmaya teşvik ettim” dedi.
“Bu vakayı öğrendiğimde” diye devam etti, “bu hikâyenin o kadar çok ilgisi olduğunu düşündüm ki kolayca film yapılabilirdi.”
Ama Høeg, alışılmadık bir açıklıkla, sonuçların çok gerçek olduğunu savundu. “Esasen ChemoCentryx, verileri manipüle ederek FDA onayı almayı başaran bir ilaç geliştirerek milyarlarca dolar dolandırdı” diye yazdı. İlaç piyasaya çıktıktan sonra sekiz ölüme ve onlarca hastaneye yatışa bağlandı. “Bu ölümcül bir ilaç olabilir” diye yazdı Høeg, “ve işe yarayıp yaramadığını bilmiyoruz.”
Bu, FDA’nın Nisan ayında Amgen’e gönderdiği mektubun özüydü ve ajans Tavneos onayının geri çekilmesini öneriyordu. New England Journal of Medicine’in Tavneos deneme verilerini geri çekmesi iki ay sonra, çalışmanın iki akademik yazarı talebiyle gerçekleşti.
Substack’teki uzun bir yazısında Putman, “Bu romatoloji için dönüm noktası olacak” diye yazdı. Bu sadece Tavneos’un hikâyesi değil, normal bilimsel denetim sistemlerinin — hakem değerlendirmesi ve düzenleyici onay da dahil — “şok edici bir veri manipülasyonu” vakasını tespit edemediğinin kanıtı.
Amgen’e göre ChemoCentryx’in eylemleri ideal değildi ama veri manipülasyonu anlamına gelmiyor ve kesinlikle Tavneos’un geri çekilmesini gerektirmiyor.
Bu yaz FDA’ya sunulan 104 sayfalık belgede Amgen, ChemoCentryx’in yeniden değerlendirmesinin “Amgen’in yapacağı yaklaşım” ile uyuşmadığını söyledi. ChemoCentryx’in eylemlerini FDA’ya bildirmemesini “talihsiz” bulduğunu belirtti ve kendisinin de bu konuda karanlıkta kaldığını kaydetti.
Yine de Amgen, altta yatan hiçbir verinin aslında değiştirilmediğini vurguladı ve yeniden değerlendirmenin “küçük sayıda hatayı düzeltmek için yapıldığını” savundu. Amgen’e göre ChemoCentryx’in verileri yeniden incelediği gerçeğini FDA’ya bildirme yükümlülüğü yoktu.
Undark’ın sorularına e-posta yoluyla yanıt veren Amgen küresel medya ilişkileri direktörü Alison Chartan’ın şirket sözcüsüne atfedilmesini istediği yanıtta Amgen, FDA’ya sunulan belgede yer alan birçok noktayı yineledi. E-postada “CDER’e verdiğimiz yanıtta belirtildiği üzere” 2019’daki veri yeniden değerlendirmesi ChemoCentryx tarafından “önceden belirlenmiş deneme kurallarını tutarlı şekilde uygulamak için önceden belirlenmiş bir prosedür izlenerek yapıldı. Klinik veri değiştirilmedi” denildi. E-posta ayrıca geri çekmenin şu anda Tavneos kullananlar üzerindeki gerçek dünya etkisini vurguladı. Amgen, “Bu hastalar için tedavi seçeneklerini korumak misyonumuzun merkezinde” diye yazdı. Şirketin kasımdaki bir konferansta Tavneos’a ilişkin yeni veriler sunmayı planladığı belirtildi.
FDA’nın bir ilacın onayını geri çekme yetkisi var. The Ohio State University hukuk profesörü ve eski Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bakanlığı avukatı Patricia Zettler’e göre yasa aşamalı bir yaklaşım gerektiriyor. İlk adım olarak ajans bildirimde bulunmalı ve ilacın üreticisine kamu duruşması için fırsat sunmalı. Üretici gerçekler hakkında gerçek bir anlaşmazlık olduğunu kanıtlayabilirse duruşma yapılabilir. Bunun ardından FDA ilacın onayını geri çekebilir. Amgen karara katılmazsa ajansa dava açabilir.
Bütün bunlar hastaları ve hekimleri Tavneos’un gerçekten işe yarayıp yaramadığı konusunda potansiyel olarak uzun süren bir belirsizlik içinde bırakıyor.
