Bu yazı, Dünya'nın aylar, mevsimler ve yıllar içinde nasıl değiştiğini belgeleyen World of Change serimizdeki Antarktika ozon deliği özelliğinin güncellenmiş hâlidir.
Stratosferdeki ozon tabakası, bitkilerde ve hayvanlarda, insan da dâhil, DNA'ya zarar veren ultraviyole ışığı absorbe ederek yaşamı korur; bu ışınlar güneş yanığı ve cilt kanserine yol açar. 1979'dan önce bilim insanları atmosferik ozon konsantrasyonunun 220 Dobson Birimi'nin altına düştüğünü gözlemlememişti. 1985'te British Antarctic Survey'den Halley Araştırma İstasyonu'nda yer tabanlı ölçümler yapan bilim insanları, Dünya'nın doğal güneş kremi olarak tanımlanan tabakanın Antarktika üzerinde her ilkbaharda dramatik şekilde inceldiğini bildirdi. NASA uydularındaki aletler bu incelmenin kıtasal ölçeğini ortaya çıkardı ve olay ozon deliği olarak anılmaya başlandı.
Aşağıdaki veri görselleştirmeleri 1979'dan 2026'ya her yıl ozon deliğini gösteriyor; 1995 için veri bulunmuyor. Ölçümler 1979-2004 arasında Nimbus-7 ve birkaç ek uydu üzerindeki TOMS, yani NASA'nın Toplam Ozon Haritalama Spektrometresi aletleriyle; 2005-2011 arasında Aura uydusundaki OMI, yani Ozon İzleme Aleti ile; 2012-2025 arasında Suomi NPP uydusundaki OMPS, yani Ozon Haritalama ve Profilleyici Takımı ile; 2026'da ise NOAA-20 uydusundaki OMPS ile yapıldı. Kırmızı ve sarı alanlar ozon deliğini gösteriyor.
Görsellerden de anlaşılacağı üzere delik sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıyor; hiçbir yerde ozon tamamen yok değil. Bilim insanları delik ifadesini, ozon konsantrasyonunun tarihsel eşik olan 220 Dobson Birimi'nin altına düştüğü alan için mecazi olarak kullanıyor. Bu mecazla deliğin alanı ve derinliği tanımlanabiliyor. Bu haritalar her yıl en düşük ozon konsantrasyonunun ölçüldüğü gün, yani maksimum derinlik günündeki ozon deliğinin durumunu gösteriyor.
Seri 1979'da başlıyor. O yıl deliğin maksimum derinliği 194 Dobson Birimi idi; bu değer önceki tarihsel düşük seviyeden çok uzak değildi. Birkaç yıl boyunca maksimum derinlik 190'lı seviyelerde kaldı, ardından hızla derinleşti: 1982'de 173 DU, 1983'te 154, 1985'te 124. 1991'de yeni bir eşik aşıldı ve ozon konsantrasyonu ilk kez 100 DU'nin altına düştü. O tarihten sonra 100 DU'nin altındaki konsantrasyonlar daha sık görüldü. En derin ozon deliği 1994'te yaşandı; 30 Eylül'de konsantrasyon sadece 73 DU'ye indi.
Derinlik ve alan rekorları aynı yılda hiç gerçekleşmedi; en büyük ozon deliği 2006'da görüldü. Her iki özellikteki uzun vadeli eğilim tutarlı: 1980'den 1990'ların başına kadar delik alan ve derinlik olarak hızla büyüdü. 21. yüzyılın ilk yıllarında yıllık ozon delikleri kabaca stabilize oldu; yıllık ortalamalar için NASA Ozone Watch'a bakılabilir. Alan ve derinlikteki yıldan yıla dalgalanmalar stratosferik sıcaklık ve dolaşımdaki değişimlerden kaynaklanıyor. Daha soğuk koşullar daha geniş alan ve deliğin çekirdeğinde daha düşük ozon değerleri yaratıyor.
2026'da durum buydu. Olağanüstü güçlü bir Antarktika kutup girdabı geniş bir alanda ozon tükenmesi için ideal koşullar yarattı. Ozon tükenmesinin zirve yaptığı 7 Eylül-13 Ekim dönemindeki ortalama büyüklüğüne göre ölçüldüğünde 2026 deliği 48 yıllık izlemede yedinci en büyük oldu. Kayıtlardaki diğer büyük delikler kadar derin değildi. Bu sayfanın üstündeki harita deliği yıllık maksimum alan gününde, 18 Eylül'de gösteriyor.
Ozon deliği, insan faaliyetinin atmosfer üzerindeki küresel etkilerini gözler önüne serdi. Bilim insanları 1930'lardan beri buzdolaplarında ve aerosol spreylerde kullanılan uzun ömürlü kimyasallar olan kloroflorokarbonların karanlık bir yanı olduğunu öğrendi. Dünya'ya en yakın atmosfer tabakası olan troposferde CFC'ler on yıllarca bozulmadan ve başka kimyasallarla reaksiyona girmeden dolaşıyor. Stratosfere ulaştıklarında davranışları değişiyor. Ozon tabakasının korumasının ötesindeki üst stratosferde ultraviyole ışık CFC'leri parçalıyor ve ozon yıkımını tekrar tekrar katalize eden çok reaktif bir atom olan kloru serbest bırakıyor.
CFC'lerin yıkıcı potansiyelinin küresel olarak tanınması 1987 Montreal Protokolü'ne yol açtı; bu protokol ozon tüketen kimyasalların tüketimini ve üretimini aşamalı olarak kaldıran bir anlaşmadır. Bilim insanları stratosferdeki klorun yaklaşık yüzde 80'inin insan kaynaklı, doğal kaynaklı değil olduğunu tahmin ediyor. Çok daha az bol ama ozona karşı çok daha yıkıcı olan insan yapımı brom bileşikleri de Antarktika ozon deliğine katkıda bulunuyor.
Modeller, stratosferdeki klor ve diğer ozon tüketen maddelerin konsantrasyonunun 1980 öncesi seviyelere 21. yüzyılın ilerleyen dönemine kadar dönmeyeceğini öne sürüyor. 2018'de bilim insanları ozon iyileşmesinin ilk doğrudan uydu kanıtını bildirdi; 2005-2016 arasında Antarktika kış aylarında ozon tükenmesinde yüzde 20'lik bir azalma gözlendi. 2019'da Antarktika üzerindeki üst atmosferdeki olağandışı hava koşulları ozon tükenmesini büyük ölçüde sınırladı ve 1982'den bu yana en küçük deliğe yol açtı; bu durum Antarktika stratosferinin meteorolojisindeki yıldan yıla değişimin etkisini gösterdi. Bilim insanları Antarktika ozon tabakasının 1980 seviyelerine 2070'lerde döneceğini tahmin ediyor.
NASA Earth Observatory görselleri Lauren Dauphin tarafından hazırlandı; veriler NASA Ozone Watch'tan alındı.
JPEG (628.56 KB)
Kaynaklar ve Kaynakça
NASA (2026, 4 Kasım) NASA, NOAA Track 2026 Antarctic Ozone Hole . 6 Kasım 2026'da erişildi.
NASA (2026) NASA Ozone Watch . 6 Kasım 2026'da erişildi.
NASA Earth Observatory (2026, Kasım) World of Change: Antarctic Ozone Hole. 6 Kasım 2026'da erişildi.
NASA Earth Observatory (2019, 8 Eylül) 2019 Ozone Hole is the Smallest on Record . 6 Kasım 2026'da erişildi.
NASA Earth Observatory (2018, 13 Şubat) Measurements Show Reduction in Ozone-Eating Chemical . 6 Kasım 2026'da erişildi.
NASA Earth Observatory (2009) The World We Avoided by Protecting the Ozone Layer . 6 Kasım 2026'da erişildi.
Newman, P. A. et al . (2006) When will the Antarctic ozone hole recover? Geophysical Research Letters , 33(12).
Strahan, S. E. and Douglass, A. R. (2018) Decline in Antarctic Ozone Depletion and Lower Stratospheric Chlorine Determined From Aura Microwave Limb Sounder Observations . Geophysical Research Letters , 45(1), 382-390.
World Meteorological Organization (2022) Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2022. GAW Report No. 278, 509 pp. Geneva, Switzerland.
