Singapur'a ulaşan ilk telgraf, Hollanda Doğu Hint Adaları'ndaki Batavia şehrinden (günümüz Jakarta'sı) gelmişti. Mesajda, "Krakatau (volkanik ada) kaynaklı dehşet verici patlamalar" olduğu bildiriliyordu. Ardından gelen telgraflarda taşların yağdığı, Anjer yakınlarındaki bir köyün sular altında kaldığı, köprülerin yıkıldığı, teknelerin parçalandığı ve deniz fenerlerinin "yok olduğu" yazıyordu. Salı günü öğle saatlerine gelindiğinde felaketin boyutu netleşmişti: "Bir zamanlar Krakatau Dağı'nın olduğu yerde artık deniz var."
Yıkımın kaynağı birkaç gün içinde tüm dünyaca öğrenildi. 27 ağustos 1883 sabahı meydana gelen volkanik patlama, Java ile Sumatra arasındaki boğazda bulunan iki adayı tamamen yok etmiş, üçüncüsünü ise büyük oranda silmişti. Dev patlamanın ardından yayılan yıkıcı tsunamiler nedeniyle 36 binden fazla insan hayatını kaybetti.
Viktorya dönemi telekomünikasyon imkanları sayesinde, insanlar tarihte ilk kez felaket bir volkanik patlamanın anlık ve uzun vadeli etkilerini neredeyse gerçek zamanlı olarak belgeleyebildi. Sonraki yıllarda edinilen bilgiler, modern volkanoloji biliminin temellerini attı. Bu süreç, dev patlamaların iklimi, tarımı ve hatta insanlık tarihinin akışını nasıl etkileyebileceğine dair ufuk açıcı bir ders oldu.
Küresel etkiler
Krakatau patlamasından sonraki aylarda, atmosferin üst katmanlarına yükselen volkanik parçacıklar dünyayı dolaşarak gökyüzünde şiddetli renkli gün batımlarına neden oldu. Dönemin sanatçıları bu manzaraları tablolarına yansıttı; Edvard Munch'un ünlü "Çığlık" tablosundaki saykodelik arka planın da muhtemelen bu olaydan kaynaklandığı düşünülüyor.
Ancak patlamanın iklim üzerindeki asıl etkili bileşeni, Krakatau'yu besleyen erimiş kayalardan çıkan kükürttü. Kükürt atmosfere yayıldığında, güneş ışığını yansıtan ve Dünya'yı soğutan aerosol adı verilen parçacıklar oluşturabiliyor. Patlamayı takip eden aylarda ve yıllarda, Kuzey Yarımküre'nin tropikal olmayan bölgelerinde ortalama yaz sıcaklıkları 0,6 santigrat derece düştü.
Günümüzde araştırmacılar, özellikle hızlı gerçekleşen iklim değişikliklerinin tarımı, halk sağlığını ve yaşam koşullarını etkileyerek toplumları dönüştürdüğünü biliyor. Volkanologlar, Krakatau ve diğer patlamalardan çıkardıkları derslerle; geçmişteki kuraklık, kıtlık, salgın hastalık ve toplumsal huzursuzluk gibi olaylara yol açmış olabilecek felaket patlamaları tespit ediyor.
Alman Denizcilik Müzesi'nden çevre tarihçisi Katrin Kleemann, toplumların hasat kaybı, sel, soğuk yazlar veya aşırı sert kışlar gibi pek çok farklı şekilde etkilendiğini vurguladı.
Volkanologlar, bir patlamanın bir rejimin yıkımına neden olduğunu kesin olarak kanıtlayamasalar da, günümüz toplumunun hızla değişen iklime nasıl tepki verebileceğine dair ipuçları sunan ilgi çekici bağlantılar keşfettiler.
536 yılı ve gizemli sis
Volkanlar ile toplumsal olaylar arasında bağ kurmanın önündeki ilk engel, geçmiş patlamaların fiziksel izlerini bulmaktır. 536 yılında Avrupa, Orta Doğu ve Asya'daki yazıcılar, güneşi 18 ay boyunca örten bir sis tabakası dahil olmak üzere tuhaf hava olaylarından bahsetmişti. Sıcaklıklar hızla düştü, hasatlar başarısız oldu ve birkaç yıl içinde belgelenmiş ilk küresel veba salgını başladı.
Erken Orta Çağ kronikleri büyük bir volkanik patlamaya işaret etse de, somut kanıtlar kutup buzullarının derinliklerinde saklı. Bilim insanları, Grönland ve Antarktika'daki buz çekirdeklerinde kükürt ve kül birikintilerini arayarak geçmişteki büyük patlamaları tespit edebiliyor. Buz tabakaları, her yıl atmosferde dolaşan maddelerin çökelmesiyle oluşan yıllık bir kayıt tutuyor ve araştırmacılar bu donmuş katmanları bir kitabın sayfaları gibi okuyabiliyor.
Kutup buz çekirdekleri, 536 yılına ait büyük miktarda kükürt içeriyor ve bu da büyük bir patlamanın kesin kanıtı. Ancak o dönemde hangi volkanın patladığı hala bir gizem. Patlamanın gerçekleştiği tahmin edilen İzlanda'da o dönemde henüz kimse yaşamadığı için, olaya yakın olanlardan kalma herhangi bir yazılı kayıt bulunmuyor.
İmparatorluğun çöküşü
Yedi yüzyıl sonra Moğol İmparatorluğu'nun yıkılmasına yardımcı olmuş olabilecek volkan konusunda daha net kanıtlar mevcut. Araştırmacılar 2013 yılına kadar, kükürt çıkışına göre son birkaç bin yılın en büyüğü olan bir patlamanın 1257'de gerçekleştiğini biliyordu. 2013'te disiplinler arası bir ekip, Endonezya'daki Samalas yanardağı çevresindeki kül ve pomza kalıntılarını radyokarbon yöntemiyle tarihlendirerek, bu volkanı 1257 patlamasıyla ilişkilendirdi.
Ağaç halkaları üzerinde yapılan çalışmalar, 1257 ile 1259 yılları arasında Kuzey Amerika ve Avrasya genelinde ciddi bir soğuma yaşandığını gösteriyor. Bu durum İngiltere'de kıtlığa, Japonya'da ise soğuk ve yağışlı yazlar nedeniyle pirinç üretiminin zarar görmesine yol açtı.
Bazı araştırmacılar, Moğol İmparatorluğu'nun kaderini belirleyen olayın Samalas patlaması olduğunu öne sürüyor. İmparatorluk, son hükümdarının 1259'da Çin'de ortaya çıkan ve patlama kaynaklı iklim değişiklikleriyle bağlantılı olabilecek bir salgın hastalık nedeniyle ölmesiyle sona ermişti.
Kara Ölüm
Volkanologlar, Samalas'tan bir asır sonra hastalıklarla ilgili başka bir bağlantı daha buldu. 1346 ile 1352 yılları arasında, Avrupa nüfusunun yaklaşık yarısı, pireler aracılığıyla yayılan Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu Kara Ölüm vebası nedeniyle öldü.
Avrupa ve Asya'dan gelen tarihi kayıtlar, o dönemde gökyüzünün volkanik bir sis nedeniyle normalden daha karanlık olduğunu gösteriyor. Buz çekirdeği kayıtları da 1345 yılı civarında, konumu bilinmeyen bir veya birkaç büyük patlamayı belgeleyerek bu yorumu destekliyor.
Cambridge Üniversitesi'nden ağaç halkaları uzmanı Ulf Büntgen liderliğindeki bir ekip, 1345, 1346 ve 1347 yazlarının Güney Avrupa'da alışılmadık derecede soğuk ve yağışlı geçtiğini doğruladı.
Büntgen ve çalışma arkadaşları, kötü hava koşulları nedeniyle hasatların başarısız olduğunu ve Avrupalıların daha doğudan tahıl ithal etmeye başladığını belirtiyor. Tahıl gemilerinin, Y. pestis bakterisini taşıyan farelerle birlikte gelmesi, 1345'teki gizemli volkanın on milyonlarca insanın ölümüne yol açan bir olaylar zincirini tetiklemiş olabileceği argümanını güçlendiriyor.
İzlanda'nın zehirli sisleri
Volkanları toplumsal olaylarla ilişkilendirmek bugün bile zor olsa da, 1784 yılında Fransa'daki ABD büyükelçisi Benjamin Franklin, bir önceki yıl kırsal bölgeleri saran tuhaf sis ile uzak bir patlama arasında bağ kuracak kadar dikkatliydi.
Sisin kaynağının, haziran 1783'te başlayıp sekiz ay boyunca lav püskürten İzlandalı bir yarık olan Laki olduğu ortaya çıktı. Patlama, zehirli sis ve hasatları mahveden iklim değişiklikleri nedeniyle İzlanda nüfusunun en az beşte birini ve hayvanların çoğunu öldürdü. Olay İzlanda'da iyi belgelenmiş olsa da, İngiltere ve Fransa'daki gözlemciler, elektronik iletişimin olmadığı bir dünyada sisin kokusunu alsa da neler olduğunu ancak tahmin edebiliyordu.
Konuyu inceleyen Kleemann, insanların o dönemde telefonlarına haber bildirimi almadıklarını veya patlamanın canlı yayınlarını izlemediklerini, bu yüzden hiçbir fikirleri olmadığını ifade etti.
Netleşen bağlantılar
Laki'den sadece birkaç on yıl sonra gerçekleşen ve kayıtlı insanlık tarihinin en büyük patlamalarından biri olan 1815 Tambora patlaması, volkanik iklim şoklarının tarihi nasıl değiştirdiğine dair daha detaylı bir tablo sunuyor. Endonezya'daki Tambora Dağı, atmosfere kükürt yayarak geniş çaplı iklim değişikliklerini tetikledi.
Tambora'nın patlaması, Avrupa ve Kuzey Amerika'nın büyük bölümünde soğumaya yol açtı ve hasatlar başarısız oldu; öyle ki 1816 yılı "yazsız yıl" olarak adlandırıldı. O yılki volkanik hava koşulları, İsviçre'de seyahat eden yazar Mary Shelley'nin kapalı kalmasına neden oldu ve Shelley bu süreçte Frankenstein romanını yazdı.
Kötü hava koşulları İsviçre ve İrlanda gibi yerlerde kıtlığa yol açtı; Avrupa'nın bazı bölgelerinde tahıl fiyatları arttı ve yetersiz beslenme yaygınlaştı, bu da on binlerce insanın Kuzey Amerika'ya göç etmesine neden oldu. Buna karşın Doğu Avrupa ve Rusya'nın batısı, patlama sonrası iklimde nispeten daha iyi büyüme koşullarına sahipti ve diğer ülkelere tahıl ihraç edebildi. Londra ve Hamburg gibi liman kentleri ithal tahıllara daha kolay erişirken, iç bölgelerde fiyatlar hızla yükseldi. Bu durum, ulaşım ve ticaret ağlarına erişimin, toplumları felaketler karşısında nasıl daha dayanıklı kıldığını gösteriyor.
Cambridge Üniversitesi'nden volkanolog Clive Oppenheimer, insan toplumunun birçok hassasiyeti ve savunmasızlığı olduğunu belirtti. Bazı iklim şoklarının gelip geçeceğini, ancak bazılarının toplumun daha savunmasız olduğu dönemlere denk geldiğinde yıkıcı etkiler yarattığını vurguladı.
Bu dersler bugün özellikle önem taşıyor çünkü araştırmacılar, geçmiş patlamaların etkilerini, insanlığın günümüzdeki iklim değişikliğine nasıl tepki verebileceğine dair bir ipucu olarak görüyor. Büyük volkanik patlamalar gezegeni ısıtmak yerine soğutsa da, Dünya'nın ısındığı şu dönemde toplumların karşı karşıya olduğu hızlı ve küresel şoklarla benzerlik taşıyor.
Tarihsel volkanoloji, bir sonraki büyük patlamanın gerçekleşmesinin sadece bir zaman meselesi olduğunu öğretiyor. Uyduların ve sosyal medyanın hakim olduğu bu çağda, tüm dünya olayın gerçekleştiği anı öğrenecek; ancak ancak Krakatau ve Tambora gibi geçmiş olayları inceleyerek gelecekte neler olabileceğine dair bir fikir edinebiliriz.
