Ağustos 2006'da Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) üyeleri, demokratik bir oylama yaparak Pluto'yu cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırmıştı. Aradan geçen 20 yıl ve gezegen sistemleri hakkında edinilen yeni bilgiler, bu tartışmalı kararın yeniden gözden geçirilip geçirilmemesi gerektiğini gündeme getiriyor.
IAU oylamasından yıllar önce bile astronomi camiasında, güneş sistemindeki dokuz dünyanın sekize düşürülmesi ve Pluto'nun gezegen statüsünün iptal edilmesi yönünde baskılar vardı. Neil DeGrasse Tyson, 2000 yılında New York'taki Hayden Planetaryum'da bulunan gezegen sergisinden Pluto'yu çıkarmıştı. Pluto'nun statüsüne yönelik sorgulamalar aslında 1990'larda, Neptün'ün ötesindeki Kuiper kuşağında Pluto ile benzer yörüngelere sahip uzak nesnelerin keşfedilmesiyle başlamıştı.
Süreç, temmuz 2005'te Pluto'dan bile daha uzakta olan ve benzer boyutlara sahip Eris'in keşfiyle zirveye ulaştı. Eris 10. gezegen miydi? Eğer Eris bir gezegen değilse, Pluto'ya nasıl gezegen denmeye devam edilebilirdi? Bir yıl sonra IAU toplantısında dünyanın dört bir yanından gelen astronomlar bu meseleyi tartıştı. Bazı öneriler tanınan gezegen sayısını 14'e kadar çıkarsa da, sonuçta Pluto cüce gezegen ilan edildi.
Resmi olarak "yeniden sınıflandırılsa" da, kamuoyunun büyük bir kısmı bunu bir rütbe düşüşü olarak algıladı. Pluto'ya giden New Horizons görevinin baş araştırmacısı Alan Stern gibi karara karşı çıkan bilim insanları da bu görüşü savundu. Stern'in uzay aracı 2005'te bir gezegene gitmek üzere yola çıkmış, ancak 2015'te bir cüce gezegene varmıştı.
Bazıları Pluto'nun sadece küçük bir tür gezegen olduğunu savundu. Ancak IAU'nun Pluto'ya genellikle asteroitler için kullanılan 134340 numaralı küçük gezegen numarasını vermesi bu argümanı zayıflattı. ABD'den bazı isimler ise Pluto'nun 1930'da Amerikalı astronom Clyde Tombaugh tarafından Arizona'daki Lowell Gözlemevi'nde keşfedildiği için gezegen kalması gerektiğini belirten milliyetçi argümanlar sundu. New Horizons Pluto'ya ulaştığında ise karşımıza basit bir gök cismi değil, kendi başına karmaşık bir dünya çıktı.
Pluto 20 yıldır cüce gezegen statüsünde kalsa da, St. Louis'teki Washington Üniversitesi'nden gezegen astronomu Paul Byrne, bu kararın yeniden değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyor.
Byrne, Space.com'a yaptığı açıklamada Pluto'nun bir gezegen olduğunu, sadece Pluto'nun değil; Ceres, Eris, Makemake ve Haumea ile isimleri cüce gezegen olmasa da Sedna ve Quaoar gibi cisimlerin de gezegen sayılması gerektiğini belirtti. Byrne, hepsinin aslında gezegen olduğunu ve Pluto'yu bu kategoriye dahil etmemenin hiçbir faydası olmadığını vurguladı.
Byrne, bu tartışmanın bir noktada kelime oyunlarından ibaret olduğunu kabul ederek, doğanın Pluto'ya ne dendiğiyle ilgilenmediğini hatırlattı.
Ancak Byrne'a göre asıl sorun algı yönetimi. Kamuoyuna yönelik konuşmalarında insanların Pluto'nun aktif azot buzulları veya dev kalp şeklindeki yapısı hakkında soru sormadığını, bunun yerine neden rütbesinin düşürüldüğünü merak ettiklerini söylüyor. Bu durumun, bilimin halka sunulmasının önüne geçtiğini belirten Byrne, bilim iletişimi açısından halka büyük bir kötülük yapıldığını ve mesajın, Pluto'nun ne olduğunu anlamanın önüne geçtiğini ifade etti.
2006'daki argümanlardan biri, güneş sisteminin oluşum modellerinin, Dağınık Disk ve Oort Bulutu gibi keşfedilmemiş bölgelerde Pluto ve Eris gibi yüzlerce nesnenin olabileceğini öngörmesiydi.
Byrne, o dönemde insanların "Çocuklar 200 gezegenin ismini nasıl ezberleyecek?" diye sorduğunu, ancak günümüzde çocukların yüzlerce Pokémon ismini bildiğini hatırlatarak, güneş sisteminde 200 gezegen olsa bile bunun bir sorun teşkil etmeyeceğini savundu.
IAU'nun gezegen tanımı
Kategorizasyonun bilimsel bir temele dayanması gerektiği için IAU, 2006'da bir gezegeni tanımlayan üç maddelik bir plan oluşturdu.
İlk olarak, bir gezegenin hidrostatik dengede olması, yani yer çekiminin onu küresel bir şekle sokmuş olması gerekiyordu. Ayrıca ağır elementlerin çekirdeğe çöktüğü farklılaşmış bir iç yapıya sahip olması şarttı. Bu tanım üzerinde herkes hemfikir görünüyor.
İkinci madde, nesnenin güneş etrafında yörüngede olmasıydı. Bu nedenle bir ay, güneş yerine bir gezegen etrafında döndüğü için gezegen sayılamazdı (Byrne, kendi tercihi olsa büyük ayları da gezegen sayacağını not düşüyor). Teknik olarak bu tanım, kendi yıldızları etrafında dönen ötegezegenleri dışarıda bıraksa da, genel mantık bunların kabul edildiği yönündeydi. Ancak yıldızsız şekilde yıldızlararası boşlukta süzülen "başıboş gezegenler" bu tanımda boşluklar yaratıyor.
Eleştirmenlerin en çok tepki gösterdiği ise üçüncü maddeydi: Bir nesnenin gezegen sayılması için yörüngesini temizlemiş olması gerekiyordu. Yani yörüngesindeki diğer gök cisimlerini yer çekimiyle süpürmüş ve baskın hale gelmiş olmalıydı. Pluto, yörüngesi Neptün ile kesiştiği ve çevresinde diğer Kuiper kuşağı nesneleri bulunduğu için bu şartı karşılamıyor. Ancak bu mantıkla, yörüngesine Pluto'nun müdahale ettiği Neptün'ün veya çevresinde Dünya'ya yakın asteroitler bulunan Dünya'nın da gezegen sayılmaması gerekebilirdi. Bu durum, 20 yıl önceki oylamanın aceleye getirilmiş olmasından kaynaklanan bir özensizlik olarak görülüyor.
Gezegen süreçleri
IAU kararı reddedilirse yerine ne gelmeli? Byrne'ın bu konuda bazı fikirleri var.
Byrne, küresel olma ve farklılaşma özelliğinin mantıklı olduğunu belirtiyor. Jeofiziksel olarak, bir cisim kendini küreye sokacak kadar büyükse, içsel kimyasal süreçler geçirmiş, atmosfer oluşturacak gaz çıkışları, volkanizma veya kısa süreli bir manyetik alan gibi aktif jeolojik süreçler yaşayabilecek kapasitededir. Bu nedenle Ay'ın da bu süreçleri yaşadığı için bir gezegen sayılması gerektiğini savunuyor.
Gaz devlerinin katı yüzeyleri olmadığı için bu özelliklere sahip olmadığını kabul eden Byrne, yine de Jüpiter'in gezegenliğinin tartışılmadığını, Uranüs ve Neptün'ün derinliklerinde ise bir "Süper-Dünya" gizli olup olmadığını henüz bilmediğimizi ekledi.
Byrne, "cüce" ifadesinden de hoşlanmıyor. Bu terimin, gaz devlerinin en üstte, cüce gezegenlerin ise en altta olduğu bir hiyerarşi çağrıştırdığını düşünüyor.
Byrne, doğada böyle bir hiyerarşinin olmadığını ve cisimlerin buna göre oluşmadığını belirtti. Pluto, Eris ve diğer cüce gezegenler güneş sisteminin oluşumundan kalan kalıntılardan meydana gelmiş olsa da, diğer gezegenlerle aynı şekilde, yapı taşlarının birleşmesiyle oluştular.
Ancak Pluto'nun gezegen sayılmasına karşı çıkanların bir argümanı da şu: Eğer 200 gezegenden sadece biriyse, özel olmaz ve zamanla unutulur. Cüce gezegen olarak ise kendi türünün öncüsü ve benzer boyutlardaki dünyaların koruyucusu konumunda. Bu, küçük bir gölde büyük balık olmakla, büyük bir gölde küçük balık olmak arasındaki seçim gibi.
Diğer 200 gezegen?
Asıl sınav, güneşten çok uzaktaki iddia edilen 200 civarındaki gezegen keşfedilmeye başlandığında verilecek. Hepsi Pluto boyutundaysa tartışma çıkmayabilir ancak Mars veya Dünya boyutunda bir cisim keşfedilirse, bu büyüklükteki bir nesneye mutlaka gezegen denecektir. Böyle bir dünya, başlangıçta güneşe yakın olup dev gezegenlerin yer çekimiyle dışarı itilmiş olabilir veya doğrudan dış güneş sisteminde Pluto gibi kalıntılardan oluşmuş olabilir.
Byrne, IAU tanımına göre böyle bir cismin yörüngesini temizlemediği için yine gezegen sayılamayacağını, ancak böyle bir keşfin, nesneleri ne olduklarına göre değil de nerede olduklarına göre ayırmaya çalışmanın sonu olacağını ifade etti.
Sonuç olarak, Pluto'nun tekrar gezegen olması için bunun bilimsel olarak haklı çıkarılması gerekir. Nostalji, milliyetçi gurur veya çocukların ezberlemesi gibi nedenler IAU kararını iptal etmek için yeterli değildir. Bunun yerine "cüce gezegen" isminin gözden geçirilip daha uygun bir kategori bulunması bir yol olabilir.
Ya da belki de keşfettiğimiz şeyleri tanımlayacak kelimelerimiz yoktur. Gezegen kavramı, bu "gezgin yıldızların" ne olduğunun bilinmediği binlerce yıl öncesine dayanıyor. Bu yüzden modern dünyaları tanımlarken zorlanmamız şaşırtıcı değil. Eğer herkesi tatmin eden tutarlı bir kategorizasyon yoksa, belki de bunu bu kadar dert etmemeliyiz.
Adı ne olursa olsun, Pluto her zaman Pluto olarak kalacak.
